سرمقاله تاریخی روزنامه اختر در باب قانون اساسی

سرمقاله «اساس مسلمانی قانون اساسی» عدالت و حریت را دو رکن حیات جامعه خواند و قانون اساسی را کالبد نگاهبان روح شریعت دانست. واژگان دارالشورا و قانون اساسی سه دهه پیش از فرمان تهران وارد نثر کتاب‌خوان قاجار شد.

«اساس مسلمانی هر نیکی و هر خیر و حق و راستی را دوست داشتن و بدان گرویدن و از اضداد آنها تبری و دوری جستن است. اساس مسلمانی عدالت است، حریت است، انسانیت است، و بطور کلی حق‌شناسی و حق‌گذاری است. ولی باید دانست که آیا این نیکی و خیر و حق و راستی و مانند آنها را بی‌ملاحظه مظهرها و فاعل آنها باید دوست داشت... سخن نیک از هر برّ و فاجری و از هر صالح و طالحی بروز تواند کرد و کار خوب و عمل صحیح از هر مومن و منکِر و عالی و دانی آشکار تواند گردید.»

کسروی می‌نویسد روزنامه را در ایران نخست دولت برپا کرد و روزنامه‌های نخستین رسمی بودند. از زمان ناصرالدین‌شاه روزنامهٔ فارسی غیردولتی کم می‌شناسد و در اینجا تنها اختر استانبول را نام می‌برد. آن را ارجدار می‌خواند و نویسندگانش را باغیرت. در پیشامد امتیاز توتون و تنباکو گفتارهای سودمند نوشتند و یکی از انگیزه‌های آگاهی مردم همان گفتارها بود.

پس از سفر سوم اروپا در ۱۲۶۸ شاه به امین‌الدوله دستور نوشتن قانون داد. کسروی می‌نویسد اختر این را مژدهٔ پیشرفت کارهای ایران دانست. سپس حکم می‌کند که اینها بیهوده بود: شاه شکوه اروپا را نتیجهٔ همدستی دولت‌ها و مردم ندانست تا مردم را به کار سودمند وادارد؛ از دیدن آن شکوه خیره شد و در برابر همسایگان ناتوان‌تر ایستاد. همدم او امین‌السلطان بود که آرزویش ماندن بر سر کار بود.

پس از آغاز بیداری، کسروی جز روزنامه‌های دولتی سه نام غیردولتی می‌شناسد: اختر استانبول، حکمت مصر، و قانون لندن.