نهضت تنباکو و لغو امتیاز رژی

معاهده پانزده بند داشت و ماه‌ها بی‌اعلان ماند. بند ششم کمپانی را به خرید تمام محصول مکلف می‌کرد، حتی نااعلا. بند نهم اجازه واگذاری کل یا جزء امتیاز را می‌داد. تالبوت دو شرکت ساخت: کمپانی شاهنشاهی تنباکوی ایران که در بازار رژی خوانده شد، و شرکت تنباکویی که دفترش در استانبول و ثبتش در پاریس بود. خودش سهام فروخت و پیش از شروع کار از صحنه بیرون رفت.

«صورت فرمان امتیاز تنباکو و توتون، منوپل خرید و فروش و ساختن در داخل یا خارج. کل توتون و تنباکویی که در ممالک محروسه به عمل آورده می‌شود تا انقضای مدت پنجاه سال از تاریخ امضای این انحصارنامه به ماژور تالبوت و به شرکاء مشارالیه مشروط به شرایط آتی واگذار می‌شود.»

«فصل اول: صاحبان این امتیازنامه همه ساله مبلغ پانزده هزار لیره انگلیسی به خزانه عامره اعلی کارسازی خواهند نمود، اعم از اینکه از این کار نفع ببرند یا ضرر.»

کسروی همان پانزده هزار لیره را در برابر رژی عثمانی می‌گذارد: عثمانی سالی هفتصد هزار لیره می‌گرفت و پنج‌یک سود، و تنها فروش درون را داده بود. ایران فروش درون و برون را به یک تن انگلیسی سپرد. گیرنده یک تن بود؛ در لندن شرکتی با ششصد و پنجاه هزار لیره ساختند. از بهار ۱۲۷۰ کارکنان در ایران به کار پرداختند. مردم این حساب را نمی‌دانستند؛ بیم ورود بیگانه و خرید ارزان و فروش گران را می‌دانستند. نامهٔ سید جمال از بست عبدالعظیم کارون و بانک را پیش از این امتیاز در سیاست اتابک نشان می‌دهد.

در ۲۰ آبان ۱۲۶۹، پیش از ورود تالبوت، اختر مقاله‌ای چاپ کرد که آدمیت نویسنده را میرزا آقاخان کرمانی دانسته است. نویسنده نوشت رژی عثمانی فقط توتون داخلی را گرفته؛ ایران توتون و تنباکو، داخل و صدور را یکجا فروخته و پانصد هزار لیره سود ادعایی تالبوت حرف صرافی است.

«صاحب امتیاز در اعلانی که انتشار داده چنین وانمود کرده است که شرایط انحصار توتون ایران از روی شرایط انحصار دخان ممالک عثمانی برداشته شده. باری از مقدار صرفیات داخلیه و خارجیه توتون ایران به طوری که تخمین و برآورد کرده‌اند چنین دریافت می‌شود که حاصلات تنباکوی مملکت نیز داخل این امتیاز است. بنابراین می‌توان گفت قول صاحب امتیاز که منافع سالیانه این امتیاز را از حالا در انظار پانصد هزار لیره وانمود و تخمین می‌کند، از جمله سخنان بی‌پایه است.»

در بهمن همان سال نویسنده تالبوت را در استانبول دید. تالبوت گفت زارع نقد می‌گیرد. نویسنده جواب داد زارع پیشتر هم نقد و حتی پیشکی می‌گرفت، با این فرق که صد مشتری داشت و حالا یکی. روزنامه قانون ملکم از لندن همان خط را گرفت.

در اردیبهشت ۱۲۷۰ سید علی‌اکبر فال‌اسیری در شیراز رژی را غصب مال مسلمان خواند. بازار فارس بست. بست شاهچراغ بالا گرفت. حاکم فارس فال‌اسیری را به بصره تبعید کرد. در بصره او به سید جمال‌الدین اسدآبادی رسید و پیام تجار به سامرا رفت. در تبریز کشت عمده نبود اما صدور از آنجا می‌گذشت. اعلامیه‌ای بی‌امضا علما و ارامنه را تهدید کرد. میرزا جواد مجتهد با تجار دفتر رژی را بست. در اصفهان آقانجفی، که خود با ملک‌التجار سودای شرکت تنباکو داشت، در ۱ آذر ۱۲۷۰ حکم تحریم عملی داد.

«دیروز شنبه را آقانجفی و شیخ محمدعلی اعلانات چندی درب مساجد و معابر چسبانیده، استعمال تنباکو را حرام و حمایت‌کنندگان فرنگی را مرتد و عمله‌جات دخانیات را نجس خوانده، و نوشته‌اند کسی از این جماعت را که دخالت در کار فرنگی دارند به حمام و مسجد و سقاخانه راه ندهند. در حمامها و قهوه‌خانه‌ها و مجالس علما و تجار و غیره قلیان موقوف است. طلبه‌ها در هر نقطه که قلیان دیده شکسته‌اند.»

کسروی مسیر خیزش را از تبریز می‌آغازد، سپس اصفهان، سپس تهران. در تبریز آگهی کمپانی را پاره کردند. امیر نظام گروسی، پیشکار مظفرالدین میرزا، از کیفر شورندگان سر باز زد. پیشنهاد کمپانی که کارکنان آذربایجان آذربایجانی باشند پذیرفته نشد. علما در روایت او حاجی میرزا جواد در تبریز، آقا نجفی در اصفهان، و میرزا محمد حسن آشتیانی در تهران‌اند.

میرزای شیرازی تا آن روز از درگیری مستقیم با شاه پرهیز داشت. تلگراف به کامران میرزا نایب‌السلطنه، پس از خون شاهچراغ و تبعید فال‌اسیری، لحن دعاگو داشت و بانک و تنباکو و راه‌آهن را یکجا مخالف قرآن و استقلال خواند.

«به شرف عرض حضور اعلیحضرت اقدس شاهنشاهی خلدالله ملکه می‌رساند. اگرچه دعاگو تاکنون به محض دعاگویی اکتفا نموده تصدیعی و استدعایی از حضور انور نکرده، ولی نظر به تواصل اخبار به وقوع وقایعی چند که توانی از عرض مفاسد آنها خلاف رعایت حقوق دین و دولت است، عرضه می‌دارد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملکت و مخالطه و تودی آنها با مسلمین و اجرای عمل بانک و تنباکو و راه آهن و غیره از جهاتی چند منافی صریح قرآن مجید و نوامیس الهی و موهن استقلال دولت و مخل نظام مملکت و موجب پریشانی عموم رعیت است. چنانکه واقعه شیراز و قتل و جرح جماعتی از مسلمانان در حمای حضرت احمد بن موسی علیهم السلام و هتک آن بقعه مبارکه و تبعید جناب شریعتمآب حاجی سید علی اکبر سلمه الله به وضع ناشایسته نمودن از نتایج این امور است.»

شاه در جواب عثمانی را مثال آورد که راه‌آهن و بانک و دخانیات داده، و علما را به جهالت متهم کرد. زبان اعتراض هنوز فقهی بود؛ زیان قرارداد را اختر به عدد گفته بود. کسروی متن تلگراف را نمی‌آورد و به تاریخ بیداری ارجاع می‌دهد: میرزا محمدحسن شیرازی از سامرا زیان امتیاز را نوشت و بهم زدن آن را خواست. ورقهٔ فتوای میرزای شیرازی انجام همان فشار است.

آقانجفی حکم عملی را در اصفهان داده بود. در پنجشنبه ۱۲ آذر ۱۲۷۰ در تهران شایع شد میرزا حسن آشتیانی از سامرا استفتا کرده و فتوا آمده. در آن روز هنوز متنی از سامرا در دست نبود. آشتیانی و حاج محمدکاظم ملک‌التجار تهران شایعه را پراکندند تا در یک شب به اعلامیه بدل شد. متن کوتاه بود و از منبر به اندرونی رفت.

«الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان در حکم مبارزه با امام زمان علیه السلام است.»

حکم استعمال را حرام کرد، نه فقط معامله با کمپانی را. قلیان از حجره و حرمسرا برچیده شد. ملک‌التجار را به قزوین فرستادند. بهبهانی، ظهیرالاسلام امام جمعه و سید علی‌اکبر تفرشی فتوا را رد کردند و قلیان کشیدند؛ مقیاس اعتراض از سه منبر بزرگتر بود. ورقه فتوا شرح جداگانه دارد.

شاه به امین‌السلطان نوشت رژی را با خون رعیت مخلوط نکنند.

«وقتی که رژی را بنا شود با خون رعیت خودمان مخلوط بکنیم و یک شورش و انقلاب دائمی را که تمام کارهای دیگر را بی‌نظم می‌کند متحمل بشویم و هر آخوند شپشوی گوشه مدرسه را که احدی اسمش را نمی‌دانست حالا مشیر و مشار رعیت ببینیم، آیا در این صورت نباید یک فکر دیگری کرد یا باید کرد؟»

امین‌السلطان در ۲۷ آذر فقط انحصار داخل را برداشت و صدور را نگاه داشت. علما به سامرا تلگراف زدند که حکم منسوب صحیح است. میرزا تشکر کرد و از کوتاه شدن دست خارجه گفت، از تحریم حرف نزد. اعلامیه بی‌امضا جهاد دوشنبه را به نام او پخش کرد. شاه آشتیانی را میان منبر قلیان و خروج از شهر مخیر کرد. فردا، ۱۴ دی، روز وفات فاطمه، مردم ارگ را گرفتند. اعتمادالسلطنه از پنجره دید.

«قریب بیست هزار نفر دور ارگ را گرفته‌اند. پانصد ششصد نفر داخل ارگ شدند و هجوم به عمارت بردند. اهل شهر به فریاد بلند به شاه فحش می‌دهند و می‌گویند امین‌السلطان را بفرستید بیرون تا بکشیم. سرباز مجبور شده شلیک کردند. هفت هشت نفر گلوله خورده، مردند.»

شاه سند داد انحصار داخل و خارج هر دو موقوف شود. ارنستین رئیس رژی به تجار نوشت جنس را پس بگیرند. کسروی شلیک را به فرمان آقابالاخان می‌نویسد که سپس سردار افخم شد: هفت کشته و بیش از بیست زخمی. شاه نخست خواست فروش درون را از کمپانی بازگیرد و تنها صدور را بگذارد؛ علما و مردم خرسند نشدند. این پیشنهاد شکست‌خوردهٔ ۱۲۷۰ است، نه قرارداد بعدتر کمپانی تنباکوی استانبول. کسروی ایستادگی را نخستین بیداری سراسری مردم می‌شمارد. پیشگامی را با علما می‌گذارد و رقابت دو همسایه را از میان برنمی‌دارد:

«این اگر چه با دست علما بود، و همچشمی دو همسایه بی هنایش نبود»

دیوارکوب «مقاله ملی» را از خامهٔ یکی از علما می‌داند؛ ترس را به زبان هند و مصر و بنای باغ ایلخانی می‌گوید. بازمانده را کسروی در پاورقی نیاورده چون بسیار پر تست بوده است.

«در مسئله توتون و تنباکو و شخص مستاجر انگلیسی و حکایت منع از استعمال آنها که منتسب برؤساء ملت گردیده است من باب‌المقدمه عرضه میدارد که از اصول موضوعه و مسلمات تمام ارباب عقولست که باید شخصی که مالک نقطه از نقاطست سد احتمالات ورود اجنبیرا بر آن نقطه بنماید حتی هر گاه عاقل احتمال بدهد فلان که اقرب مردمست باو اگر چندی در خانه او بنشیند اظهار مالکیت خواهد نمود و اخراج نتوان کرد مگر بمشقت فرمود (؟) از اول ممنوع از دخول خواهد بود»

«از طرف فارس که اول ثغور اسلامست راه را مفتوح ساخته و در سرحد خراسان که از موقوفه قدیم آستان ثامن‌الائمه است بنای شهر بآن تفصیل گذاردند و اسباب و آلات جنگ در آن نقطه بنحو اتم و اکمل فراهم آوردند مستأجر تنباکو را چه واداشته که همچو بنای عظیمی باسم محل تنباکو در نقطهباغ ایلخانیکه مشرف بر تمام شهر و ارک و سایر نقاط این شهر است بنماید قریب چهار ذرع عرض دیوار از گچ و آجر ساخته‌اند مانند کشتی زره‌پوش توپ بر او گردش میکند با اینکه برای او ممکن بود سرای امین‌الملک را خالی از اغیار اجاره نماید از کجا باشاره دولت آنها نباشد بلکه مظنون اینست که تمام این مخارج گزاف از مالک مملکت آنها است والا تاجر را چکار بهفت کرور یا دوازده کرور مخارج اجاره‌داری بنماید کی میتواند اصل مایه خود را از این اهالی فقیر ایران دریافت دارد از کجا میتوان اطمینان تحصیل نمود که در بارهای قماش و تنباکو و غیره توپ و تفنگ باین محل حمل ننماید»

رژی اول سالی صد هزار پوند خسارت فقط برای لغو داخل خواست. لاسلز سفیر انگلیس رقم را رد کرد. پس از لغو کامل، ارنستین تخمین درآمد نیامده را به جای هزینه کرده‌شده گذاشت: ششصد و پنجاه هزار در برابر سیصد هزار پیشنهاد امین‌السلطان. داوری سفرای فرانسه و بلژیک و آلمان و آمریکا و ایتالیا در سفارت فرانسه طرف ایران ایستاد. بودجه سالانه ایران کمی بیش از یک میلیون پوند تخمین زده می‌شد. امین‌السلطان اول به سفیر روسیه رو کرد؛ لندن شتاب کرد تا وام انگلیسی بماند. فرانسه پنجاه هزار را با شش درصد و رهن ماهیگیری خزر پیشنهاد کرد. در ۱۷ فروردین ۱۲۷۱ امین‌السلطان و لاسلز و ارنستین مصالحه کردند. در ۲۵ اردیبهشت وام پانصد هزار پوندی با سود شش درصد و اقساط چهل‌ساله از بانک شاهنشاهی قطعی شد. نخستین وام خارجی کلان تاریخ ایران ثمره امتیازی شد که ملت لغوش کرده بود.

رژی رفت؛ شرکت تنباکوی استانبول ماند. در بهار ۱۲۷۱ پیشنهاد کرد بیست و پنج سال تمام صدور را یکجا بگیرد و سالی بیست هزار پوند بدهد. دولت نیازمند درآمد پذیرفت. تجار ایرانی بغداد و استانبول شوریدند. در ۶ آبان قرارداد را طوری نوشتند که خرید و فروش فقط به دست مسلمان باشد، یعنی تاجر ایرانی وکیل کمپانی شود. درد برطرف نشد. تنباکوی انبار در خرت‌و‌خر اداری فاسد شد. رژی نزدیک پنج میلیون کیلو برای صدور خریده بود؛ دو دهه بعد در ۱۲۹۱ صدور به عثمانی به یک میلیون و دویست هزار کیلو افتاد. کمپانی تا آستانه جنگ جهانی اول بر صدور ایران به عثمانی نشست. ورقه انحصار صدور شرح این دنباله است.