جنبش مشروطه
استنطاق مجلس در فاجعه دختران قوچان و عزل آصفالدوله
شاهنشاهی
۶ اسفند ۲۴۶۵
میلادی
۲۵ فوریه ۱۹۰۷
این ورقه بخشی از گشایش دارالشورای ملی و آغاز به کار مجلس شورای ملی دوره نخست است. استنطاق دختران قوچان نخستین آزمون مجلس بود که ظلم ولایتی را از عریضه به بازجویی علنی کشاند.
خلاصه
مجلس شورای ملی تحقیقات گستردهای پیرامون فروش زنان و دختران قوچان به ترکمانان بر اثر ستم مالیاتی غلامرضا خان آصفالدوله به راه انداخت. وکلای ملت خواهان اختصاص بودجه برای استرداد اسرا و محاکمه جنایی مسببان شدند که به عزل حاکم خراسان انجامید.
زمینه
در سال ۱۲۸۴ خورشیدی، غلامرضا خان آصفالدوله حاکم خراسان برای وصول مالیات معوقه گندم در سال ملخزدگی، ۲۵۰ دختر خردسال ایل باخرز و قوچان را از خانوادهها ربود و به ترکمانان و بازارهای عشقآباد فروخت.
چه رخ داد
۱. استنطاق مسببان در بهارستان و خروش نمایندگان
مجلس شورای ملی پرونده را بازگشود و وکلای ملت با احضار حاکم معزول، به تحقیق پرداختند. میرزا محمود تاجر در صحن علنی فریاد زد:
«ما اسرای ملت و مملکت را از وزیر داخله میخواهیم؛ باید از همان پولهایی که حیفومیل کردهاند بدهند و اسرا را بخرند و به وطن بازگردانند.»
مجلس بودجهای برای استرداد اسرا تصویب کرد و پرونده جنایی آصفالدوله را به عدلیه سپرد. کسروی مینویسد صور اسرافیل در همین داستان گفتاری به رویهٔ نمایشنامه نوشت و از زبان دخترها شعر ساده ساخت:
«هفده و هجده و نوزده و بیست ای خدا کسی فکر ما نیست»
۲. دو داستان میرزا محمود؛ تلگراف عشقآباد
کسروی در گفتار چهارم مینویسد آصفالدوله را از والیگری خراسان برداشتند و او خوار به تهران آمد. مجلس به فروش دختران قوچان بس نکرد. ایرانیان عشقآباد تلگراف فرستادند:
«ما بچشم خود دیدیم که اطفال قوچانیها را در عشقآباد مثل گوسفند و سایر حیوانات بترکمانان میفروختند و کسی نبود دادرسی نماید»
چون در مجلس خوانده شد بسیاری گریستند. نشست ۶ اسفند (۱۳ محرم) میرزا محمود کتابفروش دو رشته گفت. یکی ملخخواری سال پیش: نامه به شاه، عینالدوله گوش نداد، مالیات، فروش دختران به ترکمان. دیگری سالار مفخم بجنوردی که پول جلوگیری از تاراج را از آصفالدوله نمیگرفت؛ ترکمان به قوچان ریخت و حدود شصت زن و دختر برد و در عشقآباد فروخت. مجلس پافشاری کرد آصفالدوله به بازپرس کشیده شود.
پیامد
نمایش بیسابقه اقتدار مجلس در دفاع از حقوق ستمدیدگان ایلیاتی و محاکمه والیان مستبد قاجار. کسروی این را از کارهای ارجدار دارالشوری در ولایات میشمارد.
سالشمار
۶ اسفند ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۶ اسفند ۲۴۶۵
میلادی ۲۵ فوریه ۱۹۰۷
استنطاق پرونده دختران قوچان
بررسی جنایت فروش دختران قوچان در مجلس و الزام دولت به بازخرید اسرا.
داوری منابع
مجلس شورای ملی با احضار مسببان فاجعه قوچان، حاکمیت ملی را در دفاع از فرودستترین اقشار جامعه به نمایش گذاشت.
کسروی تلگراف عشقآباد و دو داستان میرزا محمود کتابفروش را در نشست ۶ اسفند میآورد و پافشاری مجلس بر بازپرس آصفالدوله را مینویسد.
دوره
پادشاه
کسان
- مرتضیقلیخان صنیعالدولهنخستین رئیس مجلس شورای ملی
جمعبندی مطالبات نمایندگان در الزام عدلیه به استرداد اسرا و مجازات حکام متعدی.
- میرزا جوادخان سعدالدولهدیپلمات و وکیل مجلس اول؛ چهرهٔ میانه
تأکید بر ریشهکنی ستم ساختاری حکام ولایات بر دهقانان بیپناه.
- عبدالمجید میرزا عینالدولهصدراعظم آغاز جنبش؛ سپس فرماندهٔ سپاه دولتی بر تبریز
پاسخگویی پیرامون حمایتهای پیشین دربار از والیان خراسان.