فاجعه اسارت و فروش دختران قوچان

شمارهٔ ۴۱ سال دوازدهم، ۲۶ تیر ۱۲۸۴، مکتوبی بی‌نام از خراسان چاپ شد:

«دو سال است حاصل خاک آخال و قوچان را ملخ خورده و بین این دو خاک فقط یک کوه بیش نیست... آیا حکومت قوچان شجاع‌الدوله هم در رفع این بلا کوشید و تخفیفی به قوچانی‌های بیچاره داد؟ بلی، اعانه داد که تا قیامت رعیت فراموش نمی‌کنند... اول مامورین را پراکنده کرد به اطراف جهت اخذ مالیات، به جان زارعینی که دو سال است حاصلشان را ملخ خورده... پنجاه شصت نفر را با گلوله تفنگ کشته و چند نفر هم از ترس خود را به چاه و قنات خرابه‌ها انداخته... مابقی پراگنده هجرت به خاک آخال نمودند و تا به حال به قدر دویست و پنجاه نفر دخترهای عزیز خود را به ترکمانها فروختند از پانزده الی چهل تومان که وجه را جهت مالیات به سرکار شجاع‌الدوله بدهند.»

نویسنده حکومت آخال روس را با قوچان قیاس کرد، نامهٔ مالک اشتر را خواند، و میکادوی ژاپن را عادل نامید. جنگ روس و ژاپن همان هفته‌ها ستون حبل‌المتین بود.

خود فروش دختران در ولایات قاجار نمونهٔ یگانه نبود. زمانش با انجمن‌های مخفی تهران یکی شد. شب‌نامه‌ها و نامهٔ بعد طباطبایی به شاه همین فقره را دلیل مجلس عدالت کردند: شاه و گدا برابر، تا حکام ولایت دختر رعیت را خراج نکنند. مجلس اول پرونده را دوباره گشود. ورقهٔ تحقیق جدا است.

کسروی نامهٔ طباطبایی به شاه را در روزهای پس از آشوب مشهد می‌گذارد: شش نسخه از شش راه. متن کامل در نامهٔ طباطبایی به شاه است. در همین گفتار دوم، طباطبایی فروش دختران را به شاه چنین می‌نویسد:

«پارسال دخترهای قوچانی را در عوض سه ری گندم مالیات که نداشتند بدهند گرفته بترکمانها و ارامنهٔ عشق‌آباد بقیمت گزاف فروختند ده هزار رعیت قوچانی از ظلم بخاک روس فرار کردند»

این بند حجت ناموس است، نه شرح ولایتی. کسروی می‌گوید شاه فلج بود و عین‌الدوله آزادتر؛ پاسخ کوتاهی که به طباطبایی رسید را نزدیک به سخن صدر اعظم می‌داند نه سخن شخص همایون.