گشایش دارالشورای ملی و آغاز به کار مجلس شورای ملی دوره نخست

مراسم افتتاحیه با حضور مظفرالدین‌شاه فرتوت و بیمار، شاهزادگان قاجار، هیئت وزرا و نمایندگان طبقات در تالار برلیان کاخ گلستان برگزار شد. شاه با صدایی ضعیف خطابه کوتاهی قرائت کرد و نمایندگان به کاخ بهارستان (عمارت اهدایی میرزا حسین‌خان سپهسالار) نقل مکان کردند.

در بهارستان، جلسات نخستین بر روی فرش و به شکل سنتی نیم‌دایره‌ای تشکیل می‌شد. در صدر اتاق، رئیس مجلس بر سکویی اندکی مرتفع‌تر می‌نشست و در دو سوی او دو مجتهد نامدار، سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی، به رسم احترامات سنتی جای می‌گرفتند. مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله به ریاست، حسن وثوق‌الدوله به نایب‌رئیسی اول و حاج محمدحسین امین‌الضرب به نایب‌رئیسی دوم برگزیده شدند.

کسروی گشایش را یکشنبه ۱۴ مهر، هجدهم شعبان، در کاخ گلستان می‌نویسد. شاه درد پا داشت و با صندلی چرخدار آمد. نظام‌الملک نطق را به نام شاه خواند. موسیقی نواخته شد و از میدان توپخانه یکصد و ده توپ شلیک شد. نمایندگان به مدرسهٔ نظام بازگشتند. آن شب تهران و شهرهای دیگر چراغانی کردند. فردا دوشنبه صنیع‌الدوله رئیس شد، وثوق‌الدوله نایب‌رئیس یکم و امین‌الضرب نایب‌رئیس دوم. چند نشست در همان مدرسه ماند تا بهارستان جایگاه نشست شد. مجلس چندی سرد بود و از نان و گوشت تهران سخن می‌رفت.

کسروی فهرست وکلای تهران را به طبقه می‌آورد و می‌پرسد وثوق‌الدوله و مخبرالملک در روزهای سخت دو سید کجا بودند که اکنون نمایندگی پذیرفتند. نام مشهدی باقر بقال و حاجی علی‌اکبر پلوپز را در کنار لقب‌داران می‌گذارد. داوری او این است که جنبش خام بود. سخن ناصرالملک را که مشروطه برای ایران زود است رد می‌کند: اگر کشور زیر خودکامگی می‌ماند، مشروطه همیشه زود می‌بود. عیب را نبود پیشوای کاردان می‌داند. دو سید جنبش را پیش آورده بودند و ادارهٔ مجلس از ایشان برنمی‌آمد. همان درباریان با جامهٔ دیگر پیش آمدند و راه به میان مجلس یافتند.

روزنامهٔ ملانصرالدین، به روایت کسروی، دربارهٔ مجلس ایران نوشت:

«بیشتر نمایندگان مجلس ایران از ملایان هستند. زیرا در قانون ایشان برای نماینده دانش را شرط ندانسته اند»

مجلس در هفته‌های آغازین با رفتارهای ناآشنا به سنت‌های پارلمانی غرب دست‌به‌گریبان بود. تریبون نطق وجود نداشت و ورود دیرهنگام طباطبایی و بهبهانی تمام وکلا را به قیام و تعارفات طولانی وامی‌داشت. علاوه بر این، هجوم تماشاچیان بی‌شمار که گاه به دخالت کلامی در صحن می‌انجامید، صنیع‌الدوله را واداشت که با صدور دو فقره بلیط رسمی به ازای هر نماینده، ورود تماشاچیان را مهار کند.

وکلای اصناف نظیر سید محمدتقی هراتی (صنف ریخته‌گر و مسگر) و ملاحسن (صنف کفاش) برای جبران کمبود دانش حقوقی خویش، شب‌ها در منزل میرزا محمدخان صدیق حضرت، مدرس مدرسه علوم سیاسی، حاضر می‌شدند و مبانی حقوق عمومی و سیاست مدرن را فرا می‌گرفتند.

در جلسه ۶ ذی‌القعده ۱۳۲۴ (۳۰ آذر ۱۲۸۵)، سید حسن تقی‌زاده، وکیل ۲۸ ساله تبریز، با خطابه پرشوری سکوت صحن را شکست و گفت:

«مجلس ما خیلی ناقص است و بدتر آنکه در راه ترقی و تکمیل هم نیست... اگر دول و ملل عالم را مقیاس قرار دهیم... چون این دولت را معکوس کنیم دولت و ملت ما خواهد شد، همان‌طور که از قلب مناره چاه پدید آید. برخلاف کلمه منحوسه "حالا زود است" که در لسان ما معمول است، وقت ما پرقیمت و گرانبهاست؛ به حدی که با کمال جرأت می‌توانم بگویم که وقت مجلس مبعوثان، گرانبهاترین اوقات دنیاست و هر دقیقه‌اش معادل دو سال وقت پارلمان‌های فرانسه و انگلیس است. برای آنکه ما اول مجلس خودمان را مجلس بکنیم از چهار فقره ناچاریم: اولاً اجراء نظام‌نامه داخله مجلس؛ ثانیاً اخطار وکلاء ولایات و فرستادن مأمور برای تسریع حرکت آنان؛ ثالثاً حضور وزراء و مقابله هیئت قانون با هیئت اجرا؛ و رابعاً مطالبه قانون اساسی از دولت بدون کمترین تأخیر.»

کسروی دارالشوری را مرکز زندگی پایتخت می‌خواند و می‌گوید تهران جنبش را پدید آورد و نپرورد. نخست شبنامه رواج بی‌اندازه داشت؛ سپس هوس به روزنامه‌نویسی برگشت. روزنامهٔ مجلس با کاغذ و حروف خوب درآمد؛ امتیاز به نام آقا میرزا محسن بود و راهبرد با میرزا محمدصادق طباطبایی. نام وکلا را برداشتند تا تبریز و جاهای دیگر نامه نوشتند و ناگزیر بازگشتند. در بهار و تابستان ۱۲۸۶ انبوه نام‌ها آمد: وطن، ندای وطن، تمدن، بلدیه، روح‌القدس و ده‌ها عنوان دیگر. بیشتر بی‌سرمایه بودند و فلسفه و مثنوی را به جای مرز مردم و دولت ریختند. جز ندای وطن و تمدن و صبح صادق دیری نپاییدند. در پایان آن نه ماه حبل‌المتین تهران، نخستین روزانهٔ ایران، و صور اسرافیل رسید. صور به فهم مردم نزدیک شد؛ چرند و پرند از کمیابی نان و خاک در آرد نوشت. رویه از آغاز میهن‌پرستی بود نه شریعت‌طلبی، تا آنجا که طباطبایی یک‌بار آزردگی نمود.

تبریز روزنامهٔ انجمن را داشت که وقایع آذربایجان را به زبان ساده روی سنگ چاپ می‌کرد. آذربایجان به شیوهٔ ملانصرالدین با کاریکاتور یک سال دوام آورد؛ چاپخانه‌اش را حاجی میرزا آقا بلوری از محمدعلی‌میرزا خریده بود. شیراز و همدان و مشهد و رشت را کسروی در این بازه بی‌روزنامه می‌داند.

کسروی از فرمان تا بمباران را مشروطهٔ کوچک می‌نامد و نه ماه نخست را از چهارده ماه بازمانده جدا می‌کند. در نه ماه نخست جنبش همگانی بود؛ ملایان همدست بودند چون مشروطه را رواج شریعت می‌پنداشتند. پس از صدارت اتابک روستا و شهر کوچک خاموش شد و مجلس ارج باخت. آزمون مسلحانهٔ تهران در آشوب میدان توپخانه است.

کسروی می‌نویسد مجلس تا رسیدن وکلای ولایات بیشتر تهرانی بود. انجمن تبریز دوازده تن شناخت؛ تقی‌زاده پیش از جنبش عزم مصر کرده بود و یکسره به تهران رفت. طالبوف در ولادیقفقاز ماند. سه‌شنبه ۱۷ دی هفت تن آماده بودند. مردم بازار را باز نکردند. از در انجمن تا پل آجی کوچه را گرفتند. میرزا حسین اعتبارنامه‌ها را خواند. مردم گفتند:

«بروید در پناه خدا، با جان و داراک به پشتیبانی شما خواهیم کوشید»

در جلو مسجد راه پل آجی شیخ سلیم قرآن به دست پیمان گرفت. سپس از مردم پرسید در نگهداری اینان تا چه اندازه آماده‌اند. همگی پاسخ دادند:

«با داراک و جان تا آخرین قطره خون خود در یاری و نگه‌داری آنان آماده‌ایم و قران را باین گفتهٔ خود گواه میگیریم»

راه جلفا و قفقاز و گیلان بود. در باکو تقیوف مهمانی کرد. همان شب در تهران مظفرالدین‌شاه مرد؛ داستان مرگ در درگذشت مظفرالدین‌شاه است.