جنبش مشروطه
تکوین فرقه اجتماعیون عامیون در باکو و تهران
شاهنشاهی
۱۵ مرداد ۲۴۶۵
میلادی
۶ اوت ۱۹۰۶
خلاصه
شبکهٔ اجتماعیون عامیون در باکو، از مهاجران ایرانی قفقاز و حلقهٔ حزب همت، در تهران و تبریز جای پا گرفت. شبنامههایی چون انتباهنامه پخش کرد و فداییانی به مجلس و شهر فرستاد. کسروی این دسته را از مجاهدان تبریز جدا مینویسد و داوریاش تند است.
زمینه
شبکهٔ اجتماعیون عامیون از مهاجران ایرانی قفقاز و حلقهٔ حزب همت در باکو برخاست و در تهران و تبریز جای پا گرفت. کسروی این دسته را از مجاهدان تبریز جدا مینویسد.
چه رخ داد
۱. فرقه در باکو و برنامهٔ دو مرحله
فرقهٔ اجتماعیون عامیون در باکو اعلام موجودیت کرد. نریمان نریمانوف و فعالان قفقازی میگفتند ایران پیش از هر برنامهٔ اقتصادی تند باید از سلطنت بیمهار به مجلس و قانون برسد. این سخن خود آنان است، نه برنامهٔ تمام جنبش تبریز.
۲. انتشار انتباهنامه در تهران و ادبیات انقلابی
در مرداد ۱۲۸۵ شبنامهای تحت عنوان «انتباهنامه فرقه اجتماعیون عامیون» در تهران توزیع شد که امیربهادر جنگ را «ابنزیاد ثانی» و طباطبایی و بهبهانی را پیشوایان نجات امت خواند و کارگران و دهقانان را به قیام قهرآمیز فراخواند:
«ای فقرای ایران، جمع شوید! ای اهالی کاسبه ایران، ای زراعتکاران... خودتان را از ظلم این ظالمان خوش خط و خال استبدادمذهب خلاص نموده، رهایی یابید... مگر الحال میدان تهران کم از میدان کربلاست؟»
۳. پایهگذاری شاخههای مسلح فداییان
حیدرخان عمواوغلی در تهران و علی مسیو در تبریز (مرکز غیبی) شاخههای نظامی را پایهگذاری کردند.
۴. کشتن یوسف خزدوز
کسروی مینویسد پس از فیروزی علی مسیو بر قفقازیان، مرکز غیبی فرمان کشتن چند مجاهد داد. یوسف خزدوز چهارشنبه ۱۹ شهریور در میدان هفتکچل کشته شد. روزنامهٔ انجمن متنی چاپ کرد که کسروی آن را نوشتهٔ خود مرکز غیبی میداند:
«مشهدی یوسف خزدوز تبریزی که از چندی باینطرف کسوت فداکاری را محض پیشرفت خیالات خود در بر کرده بود نقشه افعال او هر دقیقه با دست مفتشین مخفی در دایرهٔ قضاوت فرقه مجاهدین فیسبیلالله مکشوف و هر روز صفر عصیان را در نامه اعمال او میگذاشتند تا اینکه حدود قانونی این سلسله نجیبه بآخر رسیده خط اعدام بنام وی کشیده شد.. مقارن روز چهارشنبه دوم ماه در حینی که مشارالیه از میدان معروف «هفت کچل» عبور می نموده است یک نفر از مجاهدین مانند هیکل غضب راست در مقابل حریف ایستاده و خبردار کرده است: ملتفت باش تیر اجل را که قرعه فنا به نامت کشیده شده و رفتنی هستی... گنهکار تا میرود چیزی بگوید یا جنبشی کند گلوله از ضلع چهارم و قلبش گذشته از پشتش بدر میرود و متعاقب آن یک گلوله دیگر خورده جان بجهانآفرین تسلیم میکند. دیگر یوسف خز دوز نیست...»
پیامد
اجتماعیون عامیون فدایی به تهران و تبریز فرستادند. کسروی سهم آنان را در ترور و شبنامه مینویسد، نه آنکه تمام مشروطه را کار این فرقه بخواند.
سالشمار
خرداد ۱۲۸۴
شاهنشاهی خرداد ۲۴۶۴
میلادی ژوئن ۱۹۰۵
شکلگیری هسته همت در باکو
جذب کارگران مهاجر ایرانی در تشکیلات سوسیالدموکراسی قفقاز.
۱۵ مرداد ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۱۵ مرداد ۲۴۶۵
میلادی ۶ اوت ۱۹۰۶
انتشار انتباهنامه در تهران
ورود مانیفست رسمی اجتماعیون عامیون به صحنه سیاسی پایتخت.
داوری منابع
حزب اجتماعیون عامیون در باکو گفتمان سوسیالدموکراسی قفقاز را با مذهب شیعه تلفیق کرد و بازوی مسلحانه مشروطه را ساخت.
کسروی این دسته را از مجاهدان تبریز جدا مینویسد. کشتن یوسف خزدوز را فرمان مرکز غیبی میداند و متن روزنامهٔ انجمن را آورده است.
دوره
پادشاه
کسان
- حیدرخان عمواوغلیانقلابی سوسیالدموکرات؛ سازماندهنده شاخهٔ ترور
سازماندهی شاخه رزمنده و فداییان حزب در تهران و هدایت عملیاتهای استراتژیک.
- علی مسیوسازماندهندهٔ مخفی مشروطه در تبریز
پایهگذاری مرکز غیبی تبریز و برقراری ارتباط مستمر با اجتماعیون عامیون باکو.
- سید حسن تقیزادهرادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت
در مجلس و جراید با برنامهٔ تند انجمنهای قفقازی فاصله میگرفت؛ پیوند سازمانی او با فرقه محل اختلاف منابع است.