جنبش مشروطه
بحران مسئولیت وزرا در برابر مجلس و سقوط کابینه مشیرالدوله
شاهنشاهی
۱۳ بهمن ۲۴۶۵
میلادی
۲ فوریه ۱۹۰۷
خلاصه
تلاش مجلس برای نظارت بر عایدات دیوانی به مناقشهای عمیق پیرامون مسئولیت پارلمانی وزرا کشیده شد. وزرای دربار اعلام کردند تنها در برابر شاه مسئولند؛ اما پایداری نمایندگان مرزهای تفکیک قوا و لزوم پاسخگویی کابینه به پارلمان را تثبیت کرد و میرزا نصرالله مشیرالدوله را به استعفا کشاند.
زمینه
پس از گشایش مجلس، درآمد سالانهٔ دولت پانزده کرور و نیم و هزینه بیستویک کرور و نیم بود؛ کسری شش کرور را با وام میپوشاندند. تبریز گفت اول بودجه را راست کنید بعد بانک ملی. وزیران به مجلس نمیآمدند و خود را پاسخگوی نمایندگان نمیشناختند. در قانون اساسی ۵۱ مادهای چیزی در این باره ننوشته بودند. رشتهٔ گمرک و پست و تلگراف و صندوق مالیه در دست نوز بود.
چه رخ داد
۱. گمرک جدا از مالیه؛ نامه به صدر اعظم
سعدالدوله بارها ناصرالملک وزیر مالیه و وزیر خارجه را به مجلس خواست. صنیعالدوله به دربار نوشت؛ نتیجه ندید. ناصرالملک ۲۶ دی، دو روز پیش از تاجگذاری، آمد. میرزا ابوالحسنخان نمایندهٔ فارس پرسید عایدات گمرک چقدر است. ناصرالملک گفت گمرک وزیر علیحده دارد. نماینده گفت چرا گمرک زیر مالیه نیست. سعدالدوله در صحن گفت:
«آنطور که شما میفرمایید وزیر نیستید، دفتردارید. اسم با شماست و رسم با دیگری است. در نظام مشروطه وزیر باید به نمایندگان ملت پاسخ دهد و گرنه شایسته این مسند نیست.»
مجلس به صدر اعظم نوشت وزیران را بشناساند و اندازهٔ پاسخدهی هر یک را روشن کند. دو نتیجه میخواستند: نوز را که نمیتوانستند به مجلس بشناسانند از وزارت بیندازند؛ وزیران خود را در برابر مجلس پاسخگو بشناسند.
۲. نامهٔ ۱۳ بهمن: مسئول ذات اقدس
پنجشنبه ۱۰ بهمن هشت وزیر آمدند. پاسخدهی در برابر مجلس را به نبودن قانون حواله دادند. سهشنبه ۱۳ بهمن حاجی محتشمالسلطنه از سوی صدر اعظم نظامنامهٔ سنا و امتیازنامهٔ بانک ملی آورد و نامهٔ شناساندن وزیران را خواند: مشیرالسلطنه عدلیه، ناصرالملک مالیه، علاءالسلطنه خارجه، وزیر افخم داخله، علاءالملک علوم، فخرالملک تجارت، دبیرالدوله لشکر، مهندسالممالک معادن و طرق. کامرانمیرزا وزیر جنگ را نمیشناساندند؛ بهجای او «وزیر لشکر». نامه چنین میگفت:
«آنها مسئول ذات اقدس همایونی هستند و هر وقت وجود آنها لازم باشد در مجلس خودشان با معاون ایشان حاضر خواهند شد»
محتشمالسلطنه وزرا را دو قسم خواند: لقبی و شغلی. تقیزاده خواست در آنجا که میگوید وزرا اینها هستند کلمهٔ «لاغیر» افزوده شود. محتشمالسلطنه نپذیرفت:
«این مطلبی که شما میگویید در اینجا توضیح واضحات خواهد بود»
سعدالدوله امتیاز بانک را سرپیچاندن خواند: این سند را دادید سر ما را بپیچانید و فردا بگویید دو کرور قرض داریم باید بدهید. کسروی معنی نامه را پس گرفتن آنچه پدر داده بود میداند: مجلسی فقط برای قانونگزاری، بینیرو. شورش بهمن تبریز همان نقشه را به هم زد؛ دنباله در دستخط بهمن است.
پیامد
شناساندن وزیران به مجلس اصل پاسخگویی را روی کاغذ آورد و دربار آن را به مسئولیت در برابر شاه برگرداند. استعفای مشیرالدوله و کابینههای بعد از دل همین کشاکش برخاست.
سالشمار
۲۶ دی ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۶ دی ۲۴۶۵
میلادی ۱۶ ژانویه ۱۹۰۷
ناصرالملک در مجلس
دو روز پیش از تاجگذاری؛ گمرک را از مالیه جدا خواند.
۱۰ بهمن ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۱۰ بهمن ۲۴۶۵
میلادی ۳۰ ژانویه ۱۹۰۷
آمدن هشت وزیر
پاسخدهی را به نبودن قانون حواله دادند.
۱۳ بهمن ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۱۳ بهمن ۲۴۶۵
میلادی ۲ فوریه ۱۹۰۷
نامهٔ مسئول ذات اقدس
محتشمالسلطنه نامهٔ صدر را خواند؛ تقیزاده «لاغیر» خواست.
داوری منابع
سعدالدوله در صحن مجلس به وزیر مالیه گفت آنطور که شما میفرمایید وزیر نیستید، دفتردارید؛ اسم با شماست و رسم با دیگری است.
کسروی نامهٔ ۱۳ بهمن صدر اعظم را میآورد که وزیران مسئول ذات اقدس همایونیاند. تقیزاده خواست کلمهٔ لاغیر افزوده شود و محتشمالسلطنه نپذیرفت. کسروی این را پس گرفتن آنچه پدر داده بود میداند.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا جوادخان سعدالدولهدیپلمات و وکیل مجلس اول؛ چهرهٔ میانه
هدایت چالشهای پارلمانی علیه وزرای سنتی و تبیین حقوقی مسئولیت هیئت دولت در برابر نمایندگان ملت.
- سید حسن تقیزادهرادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت
ارائه پیشنهاد الزام کابینه به درج عبارت هشت وزارتخانه رسمی و تفویض مسئولیت قانونی به بهارستان.
- ابوالقاسمخان ناصرالملکنایبالسلطنهٔ احمدشاه؛ متمایل به لندن
توجیه سازوکار سنتی جمع و خرج با اتکا به دستخطهای شاهانه به جای ارائه ترازنامه مدرن بودجه.
- مرتضیقلیخان صنیعالدولهنخستین رئیس مجلس شورای ملی
مدیریت جلسات پرتنش استنطاق وزرا در جایگاه ریاست مجلس.