شاه ایران · ولیعهد تبریز
محمدعلیشاه
زاد
شاهنشاهی
۲۴۳۱
میلادی
۱۸۷۲
مرگ
شاهنشاهی
۱۶ فروردین ۲۴۸۴
میلادی
۵ آوریل ۱۹۲۵
- تبار و خاستگاه
- دارالسلطنه تبریز؛ پرورشیافته در دربار ولیعهدی آذربایجان و مستشاران روسی.
- خانواده
- فرزند مظفرالدینشاه از تاجالملوک (دختر امیرکبیر)؛ پدر سلطان احمدشاه قاجار.
- پایگاه اجتماعی
- پادشاهی مستبد قاجار؛ چهره شاخص استبداد نظامی و روسگرایی دربار.
- چرا در این داستان است
- عامل اصلی کودتای ۲ تیر ۱۲۸۷، به توپ بستن مجلس شورای ملی و آغاز دوران خونین استبداد صغیر.
خلاصه
ولیعهدیاش در تبریز با بدنامی نزد آزادیخواهان گذشت. شاهیاش با بیاعتنایی به مجلس آغاز شد و با توپ لیاخوف به استبداد صغیر رسید. خلع شد، به روسیه رفت، و یکبار برای بازگشتن کوشید و شکست خورد.
زندگی و کار
حکومت آذربایجان و خوی خودکامه
محمدعلی میرزا در دوران طولانی ولایتعهدی در تبریز، با تشکیل قشون ایلی و اتکا به آموزگاران روسی چون سرگی شابشال، روحیهای سرکوبگر و خودرأی یافت. او از نخستین روزهای برپایی انجمن تبریز با آن به مخالفت برخاست و در ایام تاجگذاری در تهران، با دعوت نکردن نمایندگان مجلس به دربار، دشمنی بنیادین خود را با حکومت قانون آشکار ساخت.
کودتای بهارستان و استبداد صغیر
پس از ترور اتابک و سوءقصد نافرجام دوشانتپه، محمدعلیشاه به باغشاه رفت و با صدور مانیفست «راه نجات و امیدواری»، بریگاد قزاق را به فرماندهی کلنل لیاخوف مأمور به توپ بستن مجلس و ویرانی بهارستان نمود. او در باغشاه آزادیخواهانی چون ملکالمتکلمین و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل را به دار آویخت و تبریز را به مدت یازده ماه به محاصره و قحطی کشاند.
خلع و فرجام در تبعید
با ورود مجاهدان شمال و سواران بختیاری به پایتخت در تیر ۱۲۸۸، محمدعلیشاه به سفارت روسیه در زرگنده پناهنده شد. مجلس عالی بهارستان او را از سلطنت خلع کرد. وی به روسیه تبعید شد و سالها بعد تلاشی نافرجام برای تجاوز نظامی و بازپسگیری تاجوتخت از طریق گمیشان و استرآباد انجام داد که با شکست قوایش درهم شکست و سرانجام در سانرموی ایتالیا درگذشت.
سالشمار
دی ۱۲۸۵
شاهنشاهی دی ۲۴۶۵
میلادی ژانویه ۱۹۰۷
تاجگذاری در دارالخلافه
آغاز پادشاهی بدون دعوت از نمایندگان مجلس شورای ملی.
۲ تیر ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۲ تیر ۲۴۶۷
میلادی ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸
به توپ بستن بهارستان
آغاز دوران استبداد صغیر با فرماندهی کلنل لیاخوف.
۲۵ تیر ۱۲۸۸
شاهنشاهی ۲۵ تیر ۲۴۶۸
میلادی ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۹
خلع رسمی از سلطنت
تصویب خلع محمدعلیشاه در مجلس عالی پس از فتح تهران.
داوری منابع
اینها حکم تاریخ نیستند. حرف هر کتاب جدا آمده تا کسروی با ناظمالاسلام یا براون قاطی نشود.
کسروی دشمنی او با مشروطه را از تبریز پیش از تاجگذاری مینویسد. تاجگذاری را نمایش بیپروایی میداند، نه تغییر کیش.
براون شاه را وابسته به روس میبیند. کودتا را با چراغ سبز سفارتها مینویسد، بهویژه پس از قرارداد ۱۹۰۷.
ملکزاده او را قاتل پدر میداند. این داوری پسر است؛ واقعهٔ قتل در باغشاه را دیگران هم نوشتهاند.
پادشاه همزمان
- محمدعلیشاهشاه به توپ بستن مجلس
رویدادها
- به توپ بستن مجلس و واقعه باغشاه۲ تیر ۱۲۸۷
- فتح تهران و اعادهٔ مشروطیت۲۲ تیر ۱۲۸۸
- خلع محمدعلیشاه و پادشاهی احمدشاه قاجار۲۵ تیر ۱۲۸۸
پیوستگان
- ولادیمیر لیاخوففرماندهٔ بمباران مجلس
- شیخ فضلالله نوریپیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی
- حسینپاشاخان امیربهادر جنگوزیر دربار و فرماندهٔ قشون ضد مشروطه