درگذشت مظفرالدین‌شاه قاجار و انتقال سلطنت

در شامگاه ۱۸ دی ۱۲۸۵ (۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴)، مظفرالدین‌شاه در سن ۵۴ سالگی چشم از جهان فروبست و در کربلا به خاک سپرده شد. مظفرالدین‌شاه به رغم ضعف مفرط اراده و بذل‌وبخشش‌های مالی، به سبب طبع صلح‌جویانه و امتناع از خونریزی، نام خود را به عنوان «شاه مشروطه» در تاریخ ثبت کرد.

کسروی صحنه را همزمان می‌چیند: سه‌شنبه ۱۷ دی تبریز نمایندگان را با پیمان جانفشانی راه انداخت؛ شب چهارشنبه ۱۸ دی، شش ساعت از شب رفته، مظفرالدین‌شاه در تهران بدرود گفت. همان شب شستند و کفن کردند. فردا برداشتند. از پنجشنبه سه روز ختم در تکیهٔ دولت، سپس مسجد آدینه و سپهسالار. مجلس تا سه نشست برپا نکرد و تور سیاه بر سر در کشید.

کسروی تنها نیکی این پادشاه را همراهی با مشروطه می‌داند: تا می‌توانست جلو درباریان را می‌گرفت. مرگ او مشروطه‌خواهان را از همان همراهی بی‌بهره کرد. سخن او دربارهٔ همکاری دیرهنگام همین شاه است با مجلسی که خود امضا کرده بود.

پیش از آمدن ولیعهد به تهران، محمدعلی‌میرزا به بهبهانی نامه نوشت که در روزنامهٔ مجلس چاپ شد. کسروی نامه را سراپا دروغ می‌شمارد و مدیر حبل‌المتین را از چاپلوسان «یگانه حامی» خواندن ولیعهد می‌داند:

«از قراریکه شنیدم از تبریز کاغذی بجنابعالی نوشته‌اند که ولیعهد مخالف با عقاید ملت است و مجلس را که بندگان اقدس همایونی ارواحنا فداه داده است ولیعهد قبول ندارد اولا بذات مقدس پروردگار قسم است که این مطلب بکلی خلاف و بی اصل است و من از خدا میخواهم که انشاءالله این دولت و ملت ترقی کرده و رفع این مذلتها بشود ثانیاً بسر جدت قسم که اگر آدمی بعتبات فرستاده باشم اگر من آدم بعتبات فرستاده باشم در پرده نخواهد ماند و آشکار خواهد شد برای چه چرا باید من مخالف این عقیده و منکر آبادی مملکت باشم؟ ثالثاً از شخص شما تعجب دارم چرا این خیال و تصور را نسبت بمن نموده‌اید و چرا این کاغذ را باور کرده اید مگر خودتان آن اشخاص مغرض را نمیدانید این سهل است هزار از این اقدامات در علیه من مینمایند شما چرا باید باور کنید خواهش دارم سایرین را هم خودتان اطلاع بدهید که بدانند این تهمت است و منتظر جواب کاغذ هستم زیاده زحمت ندارم.»