جنبش مشروطه
بحران داخلی بهارستان و انشقاق میان صنیعالدوله و سعدالدوله
شاهنشاهی
۲۰ اردیبهشت ۲۴۶۶
میلادی
۱۰ مه ۱۹۰۷
این ورقه بخشی از بازگشت اتابک اعظم به ایران و تشکیل کابینه رئیسالوزرایی است. انشقاق صنیعالدوله و سعدالدوله همان شکافی است که بازگشت اتابک را ممکن کرد.
خلاصه
تنشهای شخصی و سیاسی میان جواد سعدالدوله و مرتضیقلی صنیعالدوله به صحن علنی کشیده شد. رفتارهای تند سعدالدوله به ترک جلسات انجامید و صنیعالدوله استعفا کرد؛ اما نمایندگان به اتفاق آرا به صنیعالدوله رأی اعتماد مجدد دادند تا انسجام مجلس حفظ شود.
زمینه
در بهار ۱۲۸۶ جواد سعدالدوله و مرتضیقلیخان صنیعالدوله هر دو از ارکان بهارستان بودند و هر دو از آن کنار کشیدند. کسروی کنارهٔ سعد را پس از رفتن به خانهٔ اتابک میگذارد و کنارهٔ نهایی صنیع را پس از کشته شدن اتابک.
چه رخ داد
۱. سعدالدوله پس از خانهٔ اتابک
سهشنبه شانزدهم اردیبهشت چند هزار دادخواه در حیاط بهارستان جمع شدند. سعدالدوله به گردن گرفت که به خانهٔ اتابک رود و برداشتن قوامالملک و حاجی آقا محسن و متولیباشی و پولکونیک را بطلبد. کسروی نتیجهٔ آن رفتن را کنارهجویی سعد از نمایندگی میداند. اتابک او را به دربار کشید. مردی که در زمان خودکامگی هوادار قانون بود و به یزد رانده شده و لقب ابوالمله گرفته بود، از مجلس کناره جست. کسروی نامههای ملکم و طالبوف را انگیزه نمیشمارد؛ ناشایستی خود سعد را علت میخواند. مشارالملک و برخی دیگر نیز کنار رفتند.
در ۲۰ اردیبهشت رفتار تند سعدالدوله در صحن به قهر او از جلسات انجامید و صنیعالدوله استعفا داد. نمایندگان برای نگاه داشتن هیئت رئیسه دوباره به صنیع رأی دادند.
۲. صنیعالدوله: کنارهجویی اردیبهشت و کناره پس از قتل اتابک
چهارشنبه بیستوچهارم اردیبهشت گروهی از زنان برای طلبیدن قانون به مجلس رفتند. مجلس پاسخ داد شما محرک دارید. فردا صنیعالدوله همین را بهانه کرد و از ریاست کنارهجویی خواست. کسروی او را همیشه هوادار دولت مینویسد و از جوش شهرها آزرده.
پس از کشته شدن اتابک در شهریور، صنیع از ریاست پا کشید. خاندانش با اتابک بستگی دیرین داشت و برادرش حاجی مخبرالسلطنه در کابینهٔ او وزیر بود. مجلسیان پیشتر چند بار کنارهجوییاش را نپذیرفته بودند. کسروی او را ایرانخواه و دلسوز میداند، اما ناتوان از همراهی با جنبشی که معنی مشروطه را در ایستادگی انبوه مردم میدید:
«اینمرد ایرانخواه و دلسوز میبود ولی چنانکه رفتارش نشانداد، با جنبش توده انبوه که معنی درست مشروطه همینست همراهی نمی توانست، و از اینرو بمشروطه دلخوشی نشان نمیداد و در کشاکشها بسوی دربار گرایش مینمود.»
احتشامالسلطنه از کمیسیون مرزی به تهران آمد. نمایندگان او را به ریاست برگزیدند و از خانهاش به مجلس آوردند. سعدالدوله در کابینهٔ مشیرالسلطنه وزیر خارجه شد؛ کسروی میگوید از مجلس بیزاری نموده خود را کنار کشیده بود.
پیامد
شکاف بهارستان از قهر دو مرد فراتر رفت. کسروی کنارهٔ سعد را پیروزی اتابک میخواند و کنارهٔ صنیع را پس از قتل صدر نتیجهٔ بستگی خاندانی و ناآشنایی با معنی مشروطه.
سالشمار
۱۶ اردیبهشت ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۱۶ اردیبهشت ۲۴۶۶
میلادی ۶ مه ۱۹۰۷
کنارهجویی سعدالدوله از نمایندگی
پس از رفتن به خانهٔ اتابک از مجلس کناره جست. کسروی انگیزه را ناشایستی خود او میداند.
۲۰ اردیبهشت ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۲۰ اردیبهشت ۲۴۶۶
میلادی ۱۰ مه ۱۹۰۷
استعفا و ابقای صنیعالدوله
نمایندگان دوباره به ریاست صنیعالدوله رأی دادند.
۲۵ اردیبهشت ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۲۵ اردیبهشت ۲۴۶۶
میلادی ۱۵ مه ۱۹۰۷
درخواست کنارهجویی از ریاست
یک روز پس از آمدن زنان به مجلس، صنیعالدوله از ریاست کنارهجویی خواست.
۹ شهریور ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۹ شهریور ۲۴۶۶
میلادی ۳۱ اوت ۱۹۰۷
کناره پس از قتل اتابک
صنیعالدوله از ریاست پا کشید. احتشامالسلطنه جای او را گرفت.
داوری منابع
انشقاق صنیعالدوله و سعدالدوله ضربهای سنگین بر انسجام جناح ترقیخواه پارلمان در حساسترین مقطع بود.
کسروی کنارهجویی سعدالدوله را نتیجهٔ رفتن به خانهٔ اتابک میداند. نامههای ملکم و طالبوف را انگیزه نمیشمارد و ناشایستی خود سعد را علت میخواند.
کسروی مینویسد پس از کشته شدن اتابک صنیعالدوله از ریاست پا کشید. او را ایرانخواه میداند اما ناتوان از همراهی با معنی مشروطه. احتشامالسلطنه جای او را گرفت.
دوره
پادشاه
کسان
- مرتضیقلیخان صنیعالدولهنخستین رئیس مجلس شورای ملی
ایستادگی در برابر جنجالهای شخصی، ارائه استعفای انضباطی و بازگشت به مسند ریاست با رأی قاطع وکلای ملت.
- میرزا جوادخان سعدالدولهدیپلمات و وکیل مجلس اول؛ چهرهٔ میانه
قهر از جلسات مجلس و کنارهگیری از هدایت کمیسیونهای قانونگذاری.
- حاج محمدحسن امینالضرببزرگتاجر و رئیس ضرابخانه؛ بانی مجلس وکلای تجار
تلاش برای آشتی دادن دو قطب نیرومند پارلمان و حفظ ثبات بهارستان.