بازگشت اتابک اعظم به ایران و تشکیل کابینه رئیس‌الوزرایی

اتابک در باکو از سوءقصد فداییان جان به در برد. کسروی می‌گوید مجاهدان قفقاز میرزا عباس‌خان را به گمان اتابک کشتند. در انزلی مجاهدان مانع ورود او شدند اما با پادرمیانی مجلس وارد کشور شد و در ۳۰ فروردین ۱۲۸۶ به تهران رسید.

کسروی ورود به انزلی را همان ۳۰ فروردین با کشتی زره‌پوش روسی می‌نویسد. جهاز شاهی پیشواز کرد؛ مجاهدان راه بستند؛ قزاق شمشیر کشید نتوانست؛ اتابک به جهاز بازگشت. سپهدار گیلان به دربار تلگراف کرد. انجمن رشت مستشارالدوله و تقی‌زاده و میرزا فضلعلی و وکیل‌التجار را پای تلگراف خواست؛ نرفتند. در دربار شاه و دو سید و شیخ فضل‌الله بودند و سوگند وزیران ناتمام ماند.

اتابک ملکم را فریفت. نامه به سعدالدوله:

«امین‌السلطان آن امین‌السلطان نیست. با تجاربی که حاصل کرده بوجود او خوشبختی ایران را باید تبریک گفت»

از طالبوف نیز سفارشنامه برای سعدالدوله گرفت. طباطبایی در نشست ۲۳ فروردین گفته بود:

«بعد از اینکه میرزا علی اصغرخان وارد این مملکت شد باید گفت فعلی الایران السلام»

مجلس پس از گفتگو پاسخ رشت را چنین نهاد:

«از طرف مجلس محترم شورای ملی در ورود امین السلطان ردع و منعی نیست. البته اهالی آنجا خاصه انجمن در جلوگیری از اغتشاش مساعی جمیله مبذول دارند»

کسروی بهانه‌های سست را می‌آورد: قصاص قبل از جنایت؛ ده نفر باقی نخواهد ماند. مجلسی که در وام و مسئولیت وزیران ایستاده بود اینجا سستی کرد.

در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶، اتابک با معرفی وزیران جدید رسماً مسند «رئیس‌الوزرا» را به دست گرفت. او کامران میرزا نایب‌السلطنه (وزیر جنگ) و فرمانفرما (وزیر عدلیه) را به صحن مجلس آورد و متعهد شد دولت هفتگی در بهارستان حاضر شده و پاسخگوی نمایندگان باشد.

کسروی می‌نویسد نشست ۹ اردیبهشت به پیشنهاد صنیع‌الدوله رأی به عزل وزیر افخم داد نه وزیر خارجه؛ مجلس سنگینی را از دست داد. پنجشنبه نشست ویژه؛ مخبرالسلطنه اتحادنامه و حاشیهٔ شاه را خواند:

«باید در خاطر داشته باشید روزیکه من دستخط مشروطیت را آوردم چه شادیها کردید.»

سپس گفت این مرد را خداوند فرستاده و شاه از امروز حاضر است با مجلس کار کند. کسروی چرب‌زبانی اتابک را فریب مخبرالسلطنه می‌داند. شنبه اتابک با هفت وزیر آمد.

کسروی می‌نویسد آمدن اتابک و سستکاری مجلس دستاویز شعرهای ملانصرالدین قفقاز شد، از گفتهٔ صابر: ادعاهای انجمن را پوچ خواندند که توپ و وزارت مالیه کجاست اگر نمی‌گذارند اتابک به کشور آید. تبریز پس از کشته شدن اتابک پاسخ ترکی نوشت.

تبریز رویه‌کاری را باور نکرد. کسروی خود در حیاط انجمن شنید مشهدی اسماعیل میابی گفت این وزیر کهنه‌کار است باید بیم داشت. داستان صراف و میمون و جیب‌بر را گفت: جیب‌بر چشم میمون را با تقلید بست و پول برد. انجام سخن او این بود:

«کنون ما نیز میباید چشمهای خود را هر چه گشاده‌تر گردانیم»

کسروی زمان اتابک را روزگار جدایی می‌نامد: رخنه در آزادیخواهان و قطع سازش با ملایان و توانگران.

انجمن از راه وکلای آذربایجان نوشت از روز ورود اتابک اطراف آذربایجان دچار مصائب شده و عزل فوری اقبال‌السلطنه را خواست. کسروی تلگراف اتابک به اقبال‌السلطنه را می‌آورد که خدمات او همیشه منظور نظر بوده و از حرکات وحشیانهٔ خوی تعجب کرده است. این را همدستی صدر اعظم با خان ماکو می‌خواند.