تأسیس مدارس ابتدایی مدرن در تبریز توسط رشدیه

کسروی پیش از مشروطه دو گونه درس می‌نویسد: مدرسهٔ طلبه با صرف و نحو و فقه، و مکتب. جز اعیان و توانگر و بازرگان فرزند به مکتب نمی‌فرستادند. تودهٔ انبوه به درس نیاز نمی‌دید. الفبا نزدیک یک سال می‌برد. بچه پس از الفبا جزو عم را از سورهٔ قل اعوذ می‌خواند، سپس قرآن را وارونه، سپس گلستان و جامع عباسی و نصاب و ترسل و ابواب جنان و تاریخ نادر و تاریخ معجم. هر که درس روان پس نداد یا خط نیک ننوشت چوب به دست یا پا می‌خورد.

میرزا حسن تبریزی در ۱۲۳۹ زاده شد، پسر آخوند معتبر تبریز. به جای عتبات در بیست‌ویک‌سالگی به دارالمعلمین بیروت رفت و مدارس رشدیه عثمانی را دید. در ایروان چهار سال دبستان پسران مسلمان گشود. دستاورد بزرگ او مدرسه نبود؛ شیوه آموزش حرف به حرف و شکل چسبیده و جدا بود، همان بنیانی که بعد در دبستان ایران ماند. حاج زین‌العابدین تقی‌اف و عبدالرحیم طالبوف هزینه را رساندند. مدرسه ایروان به دخالت ناصرالدین‌شاه بسته شد.

در ۱۲۶۵ به تبریز برگشت و مدرسه رشدیه را نام نهاد؛ خودش هم به رشدیه معروف شد. نزدیک یک سال دوام آورد. رئیس‌السادات طلاب را ریخت و ویران کرد. رشدیه گریخت و بازگشت و دوباره ساخت. مخالفت منبر اغلب به الحاد آویخت؛ سفره اقتصادی مکتب در خطر بود. کودک در چند ماه الفبا می‌آموخت و خانواده مکتب سه‌ساله را گران می‌دید.

کسروی آغاز کار را سال ۱۲۶۷ در مسجد ششگلان می‌گذارد: پیش‌تخته، الفبای آسان، درس فارسی از کتابهای آسان، و تابلو «مدرسه رشدیه» بالای در. دانش نوین نمی‌آموخت. ملایان به دستاویز الفبای نو راندند. سپس حیاط مسجد شیخ‌الاسلام را گرفت، نیمکت و تخته سیاه نهاد؛ طلبه‌ها شکستند. رشدیه به قفقاز و مصر رفت.

رشدیه از راه حسنعلی‌خان امیرنظام گروسی رضایت مظفرالدین میرزا حاکم آذربایجان را گرفت. حملات کم شد. علی‌خان امین‌الدوله کارگزار آذربایجان حمایت را از خاموشی به دفاع علنی برد. کسروی می‌نویسد امین‌الدوله والی آذربایجان او را به تلگراف خواست و دبستان باشکوه ششگلان با رخت و ناهار بنیاد نهاد؛ خرج را امین‌الدوله می‌پرداخت. وقتی امین‌الدوله در بهمن ۱۲۷۵ صدراعظم مظفر شد، رشدیه را به تهران خواند. در ۱۲۷۶ تبریز به برادر بزرگتر سپرده شد.

مدرسه در ملک صدراعظم گشوده شد. سال اول نزدیک سیصد شاگرد، حدود دویست و پنجاه از اعیان با شهریه، باقی فقیر و رایگان. ناهار روزانه برای همه، خرجی که بعد با احتشام‌السلطنه در انجمن معارف به نزاع رسید. منبع اصلی کمک شخصی امین‌الدوله بود. یک مدرسه پایتخت را عوض نکرد؛ انجمن معارف از روی همین سقف برخاست.

رشدیه در متمم کتاب املا معاهده‌ای با اجزای مکتب نوشت و سیاست را به درس کودک برد.

«معاهده‌ایست فیمابین من و اجزای مکتب رشدیه که به حول و قوه الهی انجام دقایق آن را متعهد می‌شوم. اقل خلق‌الله، میرزا حسن رشدیه.»

کتاب به تنهایی کار دستش نداد. در تابستان ۱۲۸۵ با مجدالاسلام و میرزا آقا اصفهانی دستگیر و به کلات فرستاده شد. ایستادگی او پیشاهنگ سواد توده ماند.

کسروی می‌نویسد پس از مشروطه مردم بیشتر به دبستان رو آوردند و گفتگو از درس دختران به میان آمد، چون هنوز دو تیرگی نرسیده بود و کمتر کسی دشمنی می‌یارست. در تبریز پیش از آن جز دو سه دبستان نمانده بود. پس از فرمان ده دوازده توانگر محله سرمایه می‌گذاشتند و ماهانهٔ آموزگار می‌پرداختند. مرند و مراغه و قاین (به همت شوکت‌الملک) نیز مدرسه گشودند. کسروی امید بی‌جا به درس جوانان را ساده می‌خواند، و پول دادن در جشن را نمونهٔ دلبستگی به نیکی توده: یک نشست که خود در آن بود هزار و دویست تومان در یک ساعت فراهم شد. حاجی شیخ علی‌اکبر اهرابی پیشگام دهش بود.

انگیزهٔ بیروت را کسروی از زبان رشدیه می‌آورد، نه به عنوان متن کامل شمارهٔ اختر: در اروپا از هزار تن ده تن بی‌سوادند، ولی در ایران از هزار تن تنها ده تن باسواد می‌باشند، و انگیزه بدی شیوهٔ آموزش و دشواری الفباست.