جنبش مشروطه
تصویب قانون مجازات ارتشاء و انتشار شبنامههای انقلابی
شاهنشاهی
۱۳ اسفند ۲۴۶۵
میلادی
۴ مارس ۱۹۰۷
خلاصه
طرح ماده واحده مجازات رشوهخواری دیوانی به قلم تقیزاده در مجلس مطرح شد و مشاجرهای تند بر سر حدود تقنین پارلمانی در احکام شرعی درگرفت. همزمان انتشار شبنامههای تند مجامع مخفی انقلابی، مداخله بیضابطه درباریان و برخی مجتهدان در امور اجرایی را آماج حمله قرار داد.
زمینه
در اسفند ۱۲۸۵ تقیزاده مادهٔ واحدهٔ مجازات راشی و مرتشی را به مجلس آورد. همزمان تهران پر از شبنامه بود. کسروی این شبنامهنویسی را از ماههای نخست پس از فرمان میشمارد: صدها کس خشک و تر میپراکندند، سپس هوس به روزنامه برگشت.
چه رخ داد
۱. قانون ارتشاء در بهارستان
تقیزاده متن قانون مجازات راشی و مرتشی را به صحن آورد. سید عبدالله بهبهانی با رأیگیری در امور شرعی مخالفت کرد. وکلای آذربایجان و همراهانشان بر قانون مدون ایستادند. شبنامهها درباریان و رشوهخواران را آماج کردند:
«شما که سمت وکالت و وزارت ندارید، حق مداخله در هیچ امری را ندارید؛ اگر مشروطهخواه راستین هستید، رشوهخواری و صدور احکام ناحق را موقوف دارید.»
۲. سیل شبنامه، سپس روزنامه
کسروی میگوید تازه فرمان داده شده بود که در تهران شبنامهنویسی رواج بیاندازه داشت. بسیاری به دو سید رشک میبردند. مشروطه از اروپا آمده بود و هر کس میبایست معنی آن را بیاموزد؛ آنان به جای آموختن، از پیش خود معنی میدادند:
«در آغاز جنبش که تازه فرمان مشروطه داده شده بود در اینجا شبنامه نویسی رواج بی اندازه میداشت که صدها کسان بآن می پرداختند و آنچه از خشک و تر میدانستند بروی کاغذ آورده پراکنده میساختند.»
سپس شبنامه کهنه شد و نوبت به انجمنسازی رسید. در بهار و تابستان ۱۲۸۶ هوس به روزنامهنویسی برگشت. کسروی مینویسد روزنامه برای بیدار کردن مردم بود، اما بسیاری دانستههای کهن خود را مینوشتند و جز گله از دربار آزادیخواهی نمیشناختند:
«شبنامهنویسی کهنه شده و از میان رفته، و اینبار هوسها بروزنامه نویسی برگشته بود.»
پیامد
قانون منع رشوه در مجلس ماند. کسروی شبنامه را شیوهٔ کوتاه ماههای نخست میداند که جای خود را به روزنامه داد؛ بیشتر آن روزنامهها دیری نپاییدند.
سالشمار
داوری منابع
شبنامههای انقلابی هشدار دادند که دوران رشوهخواری و صدور احکام ناحق سپری شده و مجلس باید دست مفسدان را قطع کند.
کسروی مینویسد پس از فرمان، شبنامهنویسی در تهران رواج بیاندازه داشت و صدها کس خشک و تر میپراکندند. سپس شبنامه کهنه شد و هوس به روزنامهنویسی برگشت.
دوره
پادشاه
کسان
- سید حسن تقیزادهرادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت
انشا و ارائه متن قانون مجازات راشی و مرتشی و اصرار بر ضرورت رأیگیری پارلمانی.
- سید عبدالله بهبهانیپیشوای سیاسیتر روحانیان مشروطهخواه تهران
مخالفت با رأیگیری در امور شرعی و تشر زدن به وکلای تندرو در صحن علنی.
- سید محمد طباطباییپیشوای روحانی مشروطه در تهران
تلاش برای تعدیل مناقشات میان جناح تندرو و بدنه روحانیت سنتی.
- نصرالله بهشتی ملکالمتکلمینواعظ مشروطه؛ کشتهٔ باغشاه
همکاری با شبکههای مخفی انقلابی در نشر بیانیههای ضدفساد.