برو به محتوا
شیر و خورشید، نشان تاریخی ایران

گاهنامهٔ مشروطه

جنبش مشروطه

حکومت نظامی در تهران و تبعید رشدیه و مجدالاسلام به کلات

هجری شمسی

شاهنشاهی

۲۵ خرداد ۲۴۶۵

میلادی

۱۵ ژوئن ۱۹۰۶

رویداد فرعی و زمینه‌ایسیاسی

این ورقه بخشی از مهاجرت کبری علمای تهران به قم است. تبعید رشدیه و مجدالاسلام به کلات، زبان مطبوعات و مدرسه را قطع کرد و راه را برای خیزش مسجد جامع و هجرت کبری باز کرد.

خلاصه

به دستور عین‌الدوله و اجرای محمدولی‌خان سپهدار تنکابنی، حکومت نظامی شبانه در تهران مستقر شد و فعالان برجسته انجمن‌های مخفی (میرزا حسن رشدیه، مجدالاسلام کرمانی و میرزا آقا اصفهانی) پس از جلسه شبانه دستگیر و به کلات نادری در خراسان تبعید شدند.

زمینه

در پی شکست کمیسیون درباری عدالتخانه و سخنرانی‌های اعتراضی در منابر، عبدالمجید میرزا عین‌الدوله برای ایجاد ارعاب عمومی و قطع شریان‌های اطلاع‌رسانی انقلابیون، محمدولی‌خان تنکابنی (نصرالسلطنه / سپهدار اعظم) را به عنوان حاکم نظامی پایتخت منصوب کرد تا مقررات منع آمدوشد شبانه را برقرار سازد. کسروی آگهی را چنین می‌نویسد: پس از سه ساعت از شب کسی در بیرون نباشد؛ شیپور می‌کشیدند و هر که را می‌یافتند می‌گرفتند.

چه رخ داد

۱. برقراری حکومت نظامی و گشت‌های شبانه قزاقان

در خرداد ۱۲۸۵ فضای دارالخلافه تهران به شدت امنیتی شد. عبور و مرور شبانه گروه‌های بیش از دو نفر غدغن گردید و بریگاد قزاق در تمامی چهارراه‌ها و میادین مستقر شدند. سپهدار اعظم با اختیارات تام مأمور شناسایی و بازداشت عناصر مشکوک و نویسندگان شب‌نامه‌ها گردید.

۲. یورش شبانه ۲۵ خرداد و بازداشت سه تن

در شامگاه ۲۵ خرداد ۱۲۸۵ (۲۴ ربیع‌الثانی)، مأموران نظامی به خانه‌ها ریختند. کسروی می‌نویسد شب شنبه سه تن را از خانه‌هاشان دستگیر کردند: حاج میرزا حسن رشدیه، مجدالاسلام کرمانی و میرزا آقا اصفهانی. هر یکی را به دستهٔ دیگری از سواران کشیکخانه سپردند و به کهریزک فرستادند، و از آنجا هر سه را به درشکه نشانده با سوار رو به سوی کلات نادری روانه گردانیدند. ناظم‌الاسلام کرمانی نیز در آن جلسه حضور داشت اما مأموران از بیم خشم آیت‌الله طباطبایی از بازداشت او چشم‌پوشی کردند.

۳. کسروی: اینان از دستهٔ کوشندگان اصلی نبودند

کسروی حکم می‌کند که هیچ‌یک از دستهٔ کوشندگان نمی‌بودند. رشدیه بنیادگزار دبستان بود، زباندار و بی‌پروا، و از بدگویی به عین‌الدوله باز نمی‌ایستاد. مجدالاسلام یکی از کارکنان عین‌الدوله و به گفتهٔ آن زمان راپورتچی او می‌بود و از دستگاه او نان می‌خورد؛ این هنگام چون کار کوشندگان را در پیشرفت می‌دید دوراندیشانه جایی برای خود می‌جست. میرزا آقا از استانبول تازه آمده بود و نزد عین‌الدوله خود را قانون‌دان نشان داده بود.

عین‌الدوله چون اینان را گرفت چنین پراکند که بابی (بهایی) می‌بودند، و به طباطبایی که میانجیگری دربارهٔ مجدالاسلام می‌کرد همین را پیام فرستاد. برای فریب مردم دستور داد سه تن از بازرگانان را که به بهاییگری شناخته می‌بودند گرفتند و بند کردند و سپس از هر کدام یکصد و پنجاه تومان گرفته رها گردانیدند. تهمت بابی برای ترساندن طباطبایی بود، نه گزارش بی‌طرف از عقیدهٔ تبعیدیان.

۴. اعزام در غل‌وزنجیر به دژ کلات نادری

دستگیرشدگان بدون محاکمه و در شرایطی تحقیرآمیز، شبانه از کهریزک رو به دژ کلات نادری در مرزهای شمال شرقی خراسان تبعید شدند. عین‌الدوله می‌پنداشت با حذف این سه چهره، موتور محرکه تبلیغاتی آزادی‌خواهان خاموش خواهد شد. کسروی می‌گوید نتیجه دوگانه بود: یک دسته سخت ترسیدند و کنار کشیدند؛ یک دسته به خشم افزودند و در راه کوشش پافشارتر گردیدند.

پیامد

تبعید این نخبگان نه تنها اعتراضات را فرو ننشاند، بلکه بهانه لازم را برای خیزش طلاب در واقعه مسجد جامع و شهادت سید عبدالحمید در کمتر از یک ماه بعد فراهم کرد. خواست دوم بستیان سفارت بعدها عودت مطرودین را جدا نشاند.

سال‌شمار

  1. ۲۵ خرداد ۱۲۸۵

    شاهنشاهی ۲۵ خرداد ۲۴۶۵

    میلادی ۱۵ ژوئن ۱۹۰۶

    دستگیری شبانه

    شب شنبه ۲۵ خرداد: رشدیه، مجدالاسلام و میرزا آقا اصفهانی به کهریزک، سپس کلات.

  2. ۲۸ خرداد ۱۲۸۵

    شاهنشاهی ۲۸ خرداد ۲۴۶۵

    میلادی ۱۸ ژوئن ۱۹۰۶

    حرکت کاروان تبعیدیان به کلات

    اعزام دستگیرشدگان در زنجیر به قلعه نادری کلات در خراسان.

داوری منابع

امیر خادم — ماجرای مشروطه
ماجرای مشروطه؛ گفتار بیستم

عین‌الدوله با برقراری حکومت نظامی و تبعید سران آزادی‌خواه به کلات، کوشید کانون‌های شب‌نامه‌نگاری پایتخت را سرکوب کند.

احمد کسروی — تاریخ مشروطهٔ ایران
گفتار دوم؛ بیرون کردن رشدیه و دیگران

شب شنبه ۲۵ خرداد رشدیه و همراهان را به کهریزک سپس به کلات بردند. کسروی می‌گوید هیچ‌یک از دستهٔ کوشندگان اصلی نبودند و عین‌الدوله پراکند که بابی‌اند.

ناظم‌الاسلام کرمانی — تاریخ بیداری ایرانیان
دستگیری آزادی‌خواهان

ناظم‌الاسلام ماجرای جلسه شبانه، دستگیری یارانش و رهایی خود به سبب قرابت با طباطبایی را شرح داده است.

دوره

پادشاه

کسان

  • عبدالمجید میرزا عین‌الدولهصدراعظم آغاز جنبش؛ سپس فرماندهٔ سپاه دولتی بر تبریز

    صدور فرمان حکومت نظامی و دستگیری فعالان شبکه‌های مخفی آزادی‌خواه.

  • محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار اعظمفرماندهٔ ستون گیلان در فتح تهران

    فرماندهی نیروهای نظامی در برقراری مقررات منع آمدوشد شبانه و اجرای بازداشت‌ها.

  • میرزا حسن رشدیهبنیانگذار دبستان نو و الفبای صوتی

    دستگیری در پی نشست شبانه و تبعید اجباری به دژ کلات نادری.

  • احمد مجدالاسلام کرمانیروزنامه‌نگار، مؤلف تاریخ مشروطه و عضو انجمن‌های آزادی‌خواه

    بازداشت و تبعید به خراسان به دلیل فعالیت‌های انتشاراتی و نگارش مقالات تند.