مهاجرت کبری علمای تهران به قم

بامداد پس از پراکندگی مسجد، بهبهانی و طباطبایی و صدرالعلماء از شهر بیرون شدند و آهنگ ابن‌بابویه کردند تا بازماندگان بپیوندند. ملایان و طلبه‌ها که در مسجد همراهی کرده بودند در این سفر نیز همراهی نمودند. کسروی می‌نویسد رویهمرفته هزار تن کمابیش می‌بودند و چون کم‌کم راه می‌پیمودند روز سی‌ام تیر به قم رسیدند. حاج شیخ فضل‌الله که دیر کرده بود دو روز دیگر روانه گردید و در کهریزک به آنان پیوست. عین‌الدوله بسیار می‌خواست که باری این را نگذارد و نتوانست.

کسروی از کتاب آبی گزارش می‌کند، نه متن فارسی کامل نامه. نهم ژوئیه، دو روز پیش از کشتن سید، بهبهانی نامه به سفیر نوشت و یاوری خواست. سفیر پاسخ داد دولت انگلیس یاوری به کسانی نتواند کرد که رفتارشان با دولت خود دشمنانه است. شانزدهم ژوئیه، روز خروج از تهران، باز نامه‌ای نوشت بدینسان: ما علما چون نمی‌خواهیم کار به خونریزی کشد از شهر بیرون می‌رویم، ولی همراهی در این کوشش با بیدادگری می‌خواهیم. کسروی خواست بهبهانی را میانجیگری با شاه می‌داند، چنانکه در عبدالعظیم از سفیر عثمانی خواسته بودند. گمان نمی‌رود که بهبهانی یا طباطبایی به پناهیدن مردم به سفارتخانه خرسندی داده باشند. اندیشه از خامان سر زد. پیش از خروج، سید عبدالله بهبهانی در میان بازاریان نیز شایع ساخت که سفارت بریتانیا آماده امان دادن است؛ این تدبیر شاه‌کلید آغاز تحصن اصناف گردید.

کاروان مهاجران در قم مستقر شد و تلگراف‌های متعددی میان قم، نجف، تبریز و اصفهان مبادله گردید. مراجع نجف از جمله آخوند خراسانی با مخابره پیام‌هایی پشتیبانی قاطع خود را از مهاجران اعلام کردند و خواستار عزل فوری عین‌الدوله شدند. فرصت شیرازی، به نقل کسروی، زنی را در تهران دید که مقنعه بر سر چوب کرده بود:

«خود من دیدم زنی مقنعه خود را بر سر چوبی کرده بود و فریاد میکرد که بعد از این دختران شما را مسیو نوز بلجیکی باید عقد نماید و الا دیگر علماء نداریم.»

هجرت کبری از آسمان نیامد. نامه طباطبایی به شاه حجت را تمام کرده بود و عین‌الدوله آن را نگاه داشته بود. نامه طباطبایی به عین‌الدوله کلمهٔ مجلس را پیش‌تر نشانده بود. تبعید رشدیه و مجدالاسلام به کلات زبان مدرسه و روزنامه را بریده بود. نامه ناصرالملک به طباطبایی علما را از سمت رجال فرنگ‌دیده تنها گذاشته بود. شهادت سید عبدالحمید در مسجد آدینه نشان داد ماندن در تهران یعنی کشتن طلاب. خروج به قم پاسخ این ضرب‌هاست. همزمان بست سفارت انگلیس همان شایعهٔ امان را به تحصن چهارده‌هزار نفری بدل کرد و فرمان مشروطه را گرفت.