تصویب قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی

مجلس شورای ملی در ۲۴ فروردین ۱۲۸۶ قانون جامع انجمن‌های ایالتی و ولایتی را در ۱۲۲ ماده تصویب کرد. این قانون به شوراهای برآمده از آرای محلی اختیارات گسترده‌ای در ممیزی مالیاتی، نظارت بر رفتار حکام دیوانی و عمران منطقه‌ای اعطا کرد.

کسروی در گفتار چهارم درخواست چهارم تبریز را همین می‌داند: در هر ولایت انجمن محلی با اطلاع مجلس، تا حکمران به دستور دربار کارشکنی نکند. تبریز خود آن را به کار بسته بود.

کسروی قانون را با خوی شهرها می‌خواند. در تبریز انجمن کار می‌کرد و روزنامه‌اش وقایع آذربایجان را به زبان ساده چاپ می‌کرد. در تهران نخست انجمن همت‌آبادی برای امر به معروف برپا شد تا مجلس بستنش را گفت؛ سپس انجمن شیرازیان و قاجاریه و عراق عجم و فاطمیه. ده تن گرد هم می‌نشستند و لایحهٔ اتحاد به مجلس می‌فرستادند. تفنگ خریدن سخت بود؛ به جایش ده تفنگ کهنه به دوش می‌انداختند و پیکره برمی‌داشتند. شهرهای دیگر تلگراف‌خانه را از بایاهای مشروطه پنداشتند تا دارالشوری آزرده شد. مشروطه برای ستردن دسته‌بندی بود؛ اینان همان را دستاویز کردند.

کسروی در گفتار دهم شمارهٔ انجمن‌های تهران را در روزهای آخر یکصد و هشتاد می‌نویسد:

«چنانکه خواهیم دید در روزهای آخر شماره انجمنهای تهران بیکصد و هشتاد رسیده بود. نیک اندیشید که در یکشهر یکصد و هشتاد انجمن چه معنی تواند داد؟!.. بجای آنکه همیگشان یک انجمن باشند، و آنگاه بآمادگیهایی کوشند، هر گروهی برای خود انجمنی می ساختند، و از کوشش بهایهوی بس میکردند.»

پس از توپخانه تهرانیان فیروزی را از آنِ هیاهوی خود شمردند. ارشدالدوله سرور انجمن‌های تهران بود. کسروی می‌گوید نام‌نویسی در انجمن کافی بود که آزادیخواه شمرده شوی؛ پس سودجو چرا مشروطه‌خواهی ننماید.

کسروی در همان گفتار چهارم می‌نویسد در رشت دو انجمن بود و سپهدار حکمران از انجمن بدخواهان پشتیبانی کرد. تبریز و دارالشوری با تلگراف یاوری کردند تا آزادیخواهان فیروز شدند. در قزوین دو نماینده، شیخ حسین شهیدی و میرزا حسین طبیب، برگزیده شدند؛ دستهٔ دیگر در شاهزاده‌حسین آشوب کرد. مجلس تلگراف فرستاد و آشوب فرو نشست. در کرمانشاهان بر سر برپا کردن انجمن کینه‌های کهن جوشید و کشتار رفت؛ مجلس نتوانست دیری ناایمنی را بردارد. صنیع‌الدوله گله کرد:

«غیر از اهالی آذربایجان که بترتیب صحیح انتخاب وکلای خود را نموده و با احترام روانه کردند سایر ولایات نفهمیدند و اغراض سابقه خودشان را در این مورد بروز دادند، مثل قزوین و کرمانشاه و غیره.»