جنبش مشروطه
خیزش انجمن اصفهان، تحصن کنسولگری و برکناری ظلالسلطان
شاهنشاهی
۲۴ اسفند ۲۴۶۵
میلادی
۱۵ مارس ۱۹۰۷
خلاصه
در پی خطابه آتشین آقا نورالله نجفی و همراهی انجمن ولایتی، شش هزار تن از اصناف و مردم اصفهان در کنسولگری بریتانیا بست نشستند. ظلالسلطان از شهر گریخت و به اروپا رفت و محمدعلیشاه تحت فشار مجلس و انجمن، حکم عزل حاکم سیساله اصفهان را صادر نمود.
زمینه
مسعود میرزا ظلالسلطان، فرزند ارشد ناصرالدینشاه، نزدیک به سه دهه با استبدادی خونین بر اصفهان و ولایات مرکزی حکومت میکرد و با احتکار غله و ستم مالیاتی خشم همگانی را برانگیخته بود.
چه رخ داد
۱. قیام عمومی و تحصن در کنسولگری بریتانیا
در اسفند ۱۲۸۵، در پی نطق آتشین حاج آقا نورالله نجفی در مسجد دروازه نو و همراهی انجمن ولایتی، شش هزار تن از اصناف و مردم اصفهان در کنسولگری بریتانیا بست نشستند. ظلالسلطان کاخ خود را در محاصره دید و شبانه به تهران گریخت و عازم اروپا شد. محمدعلیشاه زیر فشار مجلس و تحصنکنندگان، در ۲۴ اسفند ۱۲۸۵ حکم عزل عموی مقتدر خود را صادر نمود.
کسروی در گفتار چهارم انگیزش را به آقانجفی و دیگران میدهد. اصفهانیان بازار بستند و برداشتن ظلالسلطان را خواستند. چون تهران نمیپذیرفت پافشاری کردند. مجلس برافتادن فرمانروایان ریشهدار را سود مشروطه دید و همراهی کرد. ظلالسلطان از آنجا برداشته شد.
کسروی رویهٔ دیگری از همان ماهها را از روزنامهٔ بلدیه میآورد. ثقةالاسلام اصفهان، که با میرزا علی ثقةالاسلام تبریزی یکی نیست، و حاج آقا نورالله به سده رفتند. شخصی خواب حضرت حجت را نقل کرد که مجلس را یاری کنید. هفتصد جوان نام نوشتند تا لباس و نشان «سرباز فدوی مجلس مقدس» بپوشند و روی نشان رئیسها این بیت آمد:
«فدای مجلس ملی و حکم نورالله اقول اشهد ان لا اله الا الله»
کسروی این را هوسبازی ملایان میخواند، نه فتح نظامی اصفهان.
پیامد
سرنگونی مقتدرترین حاکم قاجار نشان داد که انجمنهای ولایتی قدرت براندازی پایگاههای سنتی استبداد را دارا هستند. کسروی عزل را سود مشروطه در برابر فرمانروای ریشهدار مینویسد.
سالشمار
۲۴ اسفند ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۴ اسفند ۲۴۶۵
میلادی ۱۵ مارس ۱۹۰۷
عزل ظلالسلطان از حکومت اصفهان
صدور فرمان برکناری حاکم ستمگر اصفهان در پی تحصن ۶۰۰۰ نفری مردم.
داوری منابع
عزل مسعود میرزا ظلالسلطان نشان داد که انجمنهای ولایتی قادرند دیرپاترین کانونهای استبداد قاجاری را ساقط سازند.
کسروی انگیزش آقانجفی و بستن بازار اصفهان را مینویسد و مجلس را همراه برافتادن فرمانروای ریشهدار میداند.
کسروی نقل روزنامهٔ بلدیه را میآورد که ثقةالاسلام اصفهان و حاج آقا نورالله به سده رفتند و از خواب حجت سخن گفتند. هفتصد تن نام نوشتند تا نشان سرباز فدوی مجلس بپوشند. کسروی این را هوسبازی ملایان میخواند و از بست کنسولگری تبریز جدا میکند.
دوره
پادشاه
کسان
- مسعود میرزا ظلالسلطانشاهزادهٔ مقتدر اصفهان؛ رقیب کنارگذاشتهشدهٔ ولیعهدی
فرار پنهانی از اصفهان به سوی پایتخت و عزیمت به اروپا در پی محاصره کاخ حکومتی.
- شیخ محمدتقی نجفی اصفهانی (آقانجفی)مجتهد مقتدر اصفهان؛ پیشگام تحریم عملی تنباکو
صدور فتوای همراهی با متحصنان اصفهان علیه قدرت استبدادی حاکم.
- حاج آقا نورالله نجفی اصفهانیمجتهد اصفهان؛ پیشوای انجمن ولایتی
نطق مسجد دروازه نو و نام روی نشان سربازان نمایشی سده در نقل بلدیه.
- محمدعلیشاهشاه کودتا و استبداد صغیر
صدور حکم رسمی عزل عموی خود از حکومت اصفهان به دلیل وحشت از سقوط ولایات مرکزی.
- میرزا جوادخان سعدالدولهدیپلمات و وکیل مجلس اول؛ چهرهٔ میانه
استدلال در مجلس پیرامون ضرورت سلب اقتدار خودکامه از حکام ولایات.