ابلاغ نظام‌نامه و تعرفه جدید گمرکی ۱۹۰۳

امین‌الدوله سه مستشار بلژیکی آورد: نوز، پریم و تونیس. نوز در ۲۵ اسفند ۱۲۷۶ به تهران رسید. برنامهٔ او معافیت صادرات، بازنگری ترکمانچای، حمایت از تولید داخل و عوارض سنگین بر تجمل بود. امین‌السلطان چون وثیقهٔ وام روس گمرک بود با او همراه شد. پریم در تبریز درآمد یک‌ساله را از یک میلیون و صد هزار تومان به یک میلیون و پانصد هزار رساند، بی‌آنکه هنوز تعرفه عوض شده باشد. در ۱۲۸۰ پست و ضرابخانه هم به بلژیکی‌ها رفت. تابستان ۱۲۸۱، در سفر دوم فرنگ شاه، نوز وزیر گمرکات شد: نخستین غیر ایرانی در کابینهٔ ایران نوین.

کسروی آوردن سه بلژیکی را در زمان امین‌الدوله می‌نویسد و در یک جا سال ۱۲۸۷ را می‌آورد. این رقم با صدارت امین‌الدوله نمی‌خواند. نخست عنوان مدیر کل گمرکات دادند و می‌بایست زیر دست صدراعظم کار کند. سال بعد، هنگامی که شاه آهنگ اروپا داشت، به دستاویز همراهی صدر اعظم او را وزیر کل گمرکات کردند و یکباره خودسر ساختند. کسروی پیشرفت تند نوز را زمینه‌سازی همان پیمان می‌داند.

متن فرمان در منتخب‌التواریخ مظفری مانده است. بند چهارم راهداری و قپان‌داری ولایات را برای همیشه برداشت و حق عوارض جادهٔ شوسه را به فرمان پایتخت سپرد:

«فصل ۴: نظر به ادای حقوق گمرکی مقرره در فصل سابق‌الذکر حقوق راهداری و خانات و میدان و قپان‌داری و یا سایر عوارض دیگر که سابق بر این در جزو گمرکات اجاره داده می‌شد، بکلی موقوف و ابدالدهر احدی از حکام و غیره هرکه باشد حق ایجاد و وصول این قبیل مالیات و عوارض را نخواهد داشت و همینطور راهداریهایی که در داخله مملکت برای حفظ طرق و شوارع وصول و دریافت می‌شد بالمره منسوخ و هیچکس حق اخذ آن را به هیچ اسم و رسم ندارد.»

تجار می‌بایست از این بند شاد شوند. شاد نشدند. شفافیت مسیر فرار را بست. لمبرت مولیتور در بندر لنگه فرمان را خواند و فردای آن اعتصاب دید. سیدی با عمامهٔ سبز گفت قانون را نمی‌شناسند. در شیراز تجار به تهران و بوشهر تلگراف زدند. علاءالدوله، حاکم فارس، سید محمد فال‌اسیری را ترساند و شورش را در نطفه کشت. در تبریز اعتراض به پریم با خشم از وام روس در هم آمیخت و به خشونت خیابان رسید. تیر ۱۲۸۲ شورش تبریز بر پریم بازار و طلبه را به مسجد شاهزاده برد؛ شهریور همان سال نوشتهٔ ساختگی تکفیر اتابک پراکنده شد.

کسروی فرمان شاه را چنین خلاصه می‌کند: راهداری و قپانداری و حقوق خانات برداشته شود و همچون بازرگان بیگانه تنها حقوق گمرکی مرز گرفته شود. با این همه در بوشهر و شیراز و یزد و اصفهان و تهران بازرگان و ملا ناخشنودی نمودند. دستاویز دو چیز بود: بودن بیگانه بر سر کار کشور، و تعرفه به زیان خود. کسروی می‌نویسد در سال ۱۲۸۹ که مظفرالدین شاه در سفر اروپا بود بازرگانان در آن شهرها شوریدند. این رقم شمسی با سفرهای مظفر در ۱۲۷۸ و ۱۲۸۱ نمی‌خواند.

پیمان با دست نوز آماده شد. پس از بازگشت شاه از سفر دوم اروپا، در ۱۲۸۰ دستینه نهادند. در ۱۲۸۱ پیمان‌نامه‌ها را به یکدیگر دادند. به کار بستن از بهمن ۱۲۸۲ آغاز شد. کسروی نتیجه را یکسره به زیان ایران می‌داند: اندک افزارسازی و پارچه‌بافی از میان رود، داد و ستد از رونق افتد، کشاورزی آسیب بیند، مردم به قفقاز کوچند یا در ملک خود به همسایه گرایند. تعرفه برای کالایی که از روسستان می‌آمد بدهی کم بست و برای صدور ایران و کالای هند و فرانسه بدهی بسیار. انگلیسیان آزرده شدند. دولت چند ماه نگذشته با آنان پیمان جدا بست. زیان ایرانی ماند.

کسروی می‌گوید گفتگو از زمان امین‌الدوله آغاز شده و ناهمداستانی او یکی از انگیزه‌های افتادنش توانستی بود. واگذاری چنین کاری را به بیگانهٔ ناآزموده ننگ می‌شمارد، حتی اگر پیمان به سود ایران می‌بود. سست‌نهادی شاه و ناپاکی امین‌السلطان و ناآگاهی توده را فرصت همسایهٔ شمالی می‌داند که خواست خود را با دست بلژیکی پیش برد. شوستر به روایت کسروی نوز را افزار دست روس و نگه داشتهٔ بنام او می‌شمارد. صفی‌نیا نوشت:

«امضای این قرارداد ضربت سختی بود که پس از عهدنامهٔ ترکمان‌چایی باستقلال ایران وارد شد»

بلژیکیان میانهٔ بازرگان ایرانی و بیگانه، بلکه میانهٔ مسیحی ایرانی و مسلمان، جدایی می‌گذاشتند. رنجش گمرک با ناخشنودی وام و گردش اروپا توأم شد. مردم شاه را ساده‌دل شناختند و بدیها را از اتابک دانستند.

در تبریز میرزا علی‌اکبر از جلو میخانه‌ای در محلهٔ ارمنستان می‌گذشت. مستی جام پیش آورد. طلبه‌ها به خانهٔ حاج میرزا حسن مجتهد ریختند و او را به مسجد شاهزاده آوردند. بازرگانان بازار بستند. ملایان دلتنگی از دبستان را فراموش نکرده بودند. خواست مسجد شاهزاده این بود که مسیو پریم برود و میخانه‌ها و مهمانخانه‌ها و مدرسه‌ها بسته شود. پریم سر گمرک آذربایجان بود. دو روز بازار بسته ماند. محمدعلی میرزا، ولیعهد، دستخط فرستاد:

«مجتمعین مسجد شاهزاده، الساعه مسیو پریم را روانه گردانیدم و دستور دادم میخانه‌ها، و مهمانخانه ها، و مدرسه‌ها را ببندند، شما متفرق شوید»

طلبه‌ها میخانه و مهمانخانه و دبستان را تاراج کردند، از جمله دبستان کمال. پریم در باسمنج نشست. ده بیست روز بعد کالسکه آمد و او را بازگرداندند. حاج میرزا حسن مجتهد ناگزیر به تهران شد. کسروی این پیشامد را تیر ۱۲۸۲ می‌نویسد.