فلک کردن تجار قند توسط علاءالدوله در تهران

ظفرالسلطنه حاج میرزا محمدرضای کرمانی را فلک کرد و به رفسنجان فرستاد. ناظم و مجدالاسلام برای همراهی به درِ شیخ فضل‌الله رفتند و خلعت شنیدند. طباطبایی و بهبهانی عزل ظفرالسلطنه و دلجویی مجتهد را خواستند. امام جمعه با شیخ در صف عین‌الدوله ماند. این ورقه را جدا آورده‌ایم. در فهرست بست، همین فقره ماند.

شیخ فضل‌الله بیع وقف آشتیانی را برای بانک روس امضا کرد. خاکبرداری اجساد وبایی را نمایاند. ۴ آذر عمارت را خراب کردند. عضدالملک فتنه را خواباند. بهبهانی عزل صدراعظم خواست. شب‌نامهٔ فطر علما را به زاویهٔ مقدسه خواند. شهر دو هفته بعد برای چوب قند آماده بود.

ناظم‌الاسلام علاءالدوله را خونخوار خواند و مثال سنگ به کالسکه آورد. همان کتاب می‌گوید اگر چشم از حکومت تهران بپوشیم او را از مؤسسین مشروطه می‌دانیم: رشوه نمی‌گرفت، فاحشه‌خانه می‌بست. انگیزه در نامهٔ رشدیه به عضو باغ میکده روشن‌تر است. واقعات اتفاقیه نوشته است:

«چون تجار و کسبه را دیدم که از آقایان کناره‌گیری دارند، صلاحاً امروز رفتم جناب علاءالدوله حاکم را ملاقات کردم. گفتم: هرچه در اخلال امور صدراعظم اقدامات کردید، اثری ندارد. ولی امروزه می‌توانند به یک اقدام تمام مقاصد خود را نایل شوند. یعنی عین‌الدوله به کلی معزول شود... گفتم: شما حاکم هستید. فردا دو سه نفر از تجار را به یک مستمسکی چوب بزنید تا تجار به علما بگروند. تجار که به علما مع بشوند، صدراعظم معزول می‌شود و مقاصد شما حاصل می‌گردد. فرمود: عاقبت من به کجا می‌رسد؟ گفتم: از حکومت معزول و به صدارت یا وزارت منصوب می‌شوید. قبول کرده، قول داد که فردا اقدام خواهد شد.»

رشدیه کارهای محرمانهٔ حاکم علیه عین‌الدوله را برشمرد تا بداند بی‌خبر نیست. آیا علاءالدوله فقط بازی دربار می‌کرد یا شعلهٔ مشروطه می‌خواست، سند قطع نمی‌کند. هر دو می‌دانستند عین‌الدوله راه هر تغییری را بسته است.

علاءالدوله چند تاجر قند را به خانه خواند. پیری آبرومند چانه زد که خریدش گران شده و حاضر است انبار را رایگان بدهد. حاکم دستور فلک داد. پسر به پای پدر افتاد که به جای او بزنند. هر دو خوردند. چند تاجر دیگر همان روز چوب دیدند. تاریخ ۲۱ آذر ۱۲۸۴ است.

فردا بازار به مسجد شاه رفت که تولیتش با ابوالقاسم امام جمعه بود. خواست عزل حاکم بود. طباطبایی و بهبهانی آمدند. شیخ نیامد. کسروی منبر سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی را چنین می‌آورد؛ این مرد اسدآبادی نیست.

«اعلیحضرت شاهنشاه اگر مسلمان است با علمای اعلام همراهی خواهد فرمود و عرایض بیغرضانه علماء را خواهد شنید... و الا اگر...»

امام‌جمعه برآشفت:

«ای سید بیدین، ای لامذهب، بی‌احترامی بشاه کردی. ای کافر، ای بابی، چرا بشاه بد میگویی؟...»

دو سید به کسان خود گفتند دستی درنیاورند. طباطبایی همان شب از جنگ حیدری و نعمتی ترسید و کوچ به عبدالعظیم را گذاشت. متن کامل این هنگامه را در ورقهٔ مسجد شاه آورده‌ایم.

همان شب میان خانه‌های بهبهانی و طباطبایی پیک رفت. قرار شد فردا جداگانه از شهر به حرم عبدالعظیم بروند. بازاریان خواستند دکان ببندند؛ دولت تهدید کرد هر که باز نکند تنبیه می‌شود. امام جمعه دم دروازه کشیک گذاشت که آخوند درجه پایین نرود. نرفتند گوش نکردند. تجار دیگ به صحن بردند. شمار متحصنین دست‌کم دو هزار تن شد. عین‌الدوله تولیت مدارس معترضان را به یاران خود داد تا زهرچشم بگیرد. بست صغری از اینجا آغاز شد.

کسروی رمضان را تمام‌شده می‌نویسد و مسجدها را تهی، تا علاءالدوله دوباره میدان باز کرد. بها از پنج قرآن به هفت رفته بود. انگیزه را جنگ روس و ژاپن و آشوب روسیه می‌داند، چون قند از روسیه می‌آمد. می‌گوید عین‌الدوله از بست گمرکی تجار در اردیبهشت دل‌آزرده بود، کینه می‌جست و چشم علما را هم می‌ترساند.

دوشنبه ۲۰ آذر، چهاردهم شوال، هفده تن به دارالحکومه خوانده شدند. کسانی که قندفروش نبودند نیز فلک شدند. حاج سیدهاشم قندی، بازرگان سالخورده و بانی سه مسجد، گفت قرارداد نبسته و صد صندوق پیشکش می‌کند. منشی سعدالدوله آمد که پاسدارانه رفتار شود. علاءالدوله برآشفت. حاج سید اسماعیل‌خان سرهنگ توپخانه تعظیم نکرد. هر دو را فلک کردند. پسر حاج سیدهاشم خود را روی پای پدر انداخت؛ پانصد چوب به پای پسر زدند. چوب‌خوردگان را سر سفره نشاندند.

سعدالدوله نزد عین‌الدوله رفت که حاکم به کار بازرگانان درآمده. کسروی پاسخ صدر را چنین می‌آورد: کار با پرگویی خود او بوده.

بازار پسین همان روز به مسجد شاه ریخت. هنگامهٔ مسجد شاه همان پل را تا خروج می‌برد. خادم راپرت رشدیه را انگیزهٔ دربار می‌خواند؛ کسروی دستور عین‌الدوله را.