تخریب عمارت بانک استقراضی بر گورستان وقفی تهران

تاجری مدعی بود زمین را در حیات آشتیانی خریده است. طباطبایی و بهبهانی به شبهه امضا نکردند. بانک هفتصد تومان به شیخ فضل‌الله داد. او به عنوان اعلم تهران بیع را امضا کرد. این حرکت او را بالای مجتهد مرده نشاند و کدورت با طباطبایی را تیره کرد.

در وبا، اهل محله مرده را بی‌اجازه در گورستان متروک خاک کرده بودند. کارگران بانک اجساد تازه را به چاه ریختند. ۲۷ رمضان ۱۳۲۳، برابر ۴ آذر ۱۲۸۴، واعظی از دارودستهٔ دو سید بر منبر فریاد کرد روس کافر جنازهٔ مسلمان را بی‌حرمت کرده و تقصیر از شیخ است که وقف دیگران را فروخته. نزدیک هزار تن ساختمان نیمه‌کاره را با دست خراب کردند. دولت جرأت قوه نداشت. عضدالملک، ریش‌سفید ایل، غائله را خواباند. فروش را همچنان غیرشرعی خواندند. بهبهانی از عضدالملک عزل عین‌الدوله خواست؛ طباطبایی بازگشت اتابک را نخواست.

۹ آذر در واقعات اتفاقیه شریف کاشانی ورقه‌ای آمده که جواب شبنامهٔ رمضان است. هواخواهان ملت وزرا را یک‌به‌یک ناسزا گفتند و علما را به مسجد یا زاویهٔ مقدسه خواندند:

«اگر علمای امت می‌گویند که طالب مجلس عدالت هستند، یک دل و یک جهت با طلاب و سادات، کفن به گردن قرآن به دست به مسجدها حاضر شوند یا عزیمت به زاویه مقدسه... مسلماً سرباز و توپچی مسلمان شلیک به شماها و قرآن نخواهند کرد.»

دو هفته بعد علاءالدوله تجار قند را فلک کرد.

کسروی زمین را مدرسهٔ چال و گورستان کهنه پشت بازار کفشدوزان می‌داند. بانک مستشارالتجار را میانجی کرد. نخست نزد طباطبایی آمدند؛ او نخرید. سپس نزد شیخ فضل‌الله رفتند. کسروی بها را هفتصد و پنجاه تومان می‌نویسد. خادم هفتصد تومان.

از تاریخ بیداری، کسروی پیام طباطبایی به رئیس بانک را چنین می‌آورد:

«زمین قبرستان و مدرسه را خراب کردن بهیچ قانونی مشروع نیست. نخواهم گزاشت که این زمین در تصرف شما بماند و عمارت بنا کردن در این مکان تضییع پول خودتانست.»

پاسخ رئیس بانک:

«من از مستشارالتجار خریدم، و او نوشتجات معتبر در دست دارد.»

طباطبایی به مشیرالدوله و مشیرالسلطنه نامه نوشت. رونویس قبالهٔ شیخ را فرستادند. استخوان زن تازه‌مدفون به چاه رفت. میرزا مصطفی آشتیانی ویرانی را به گردن گرفت. شنبه ۴ آذر، ۲۷ رمضان، در مسجد خازن‌الملک حاج شیخ محمد واعظ منبر رفت و گفت:

«فعلا کاریکه از ما ساخته است اینست که زحمت دو قدم راه را بر خود گزارده زیارتی از اموات و اجداد خود بکنید، بلکه یک وداع آخرین از قبور و استخوانهای آنان بنمایید، و فاتحه بر آنها بخوانید، و ارواح آنها را شاد کنید...»

دو ساعت نکشید که سرای نیمه‌ساز فروریخت. گفته‌اند چهل مرد و بیست زن هر یک سه تومان مزد گرفتند. کسروی ویران کردن ساختمان نو را ستودنی نمی‌داند. بهره‌برداری سیاسی دو سید را می‌ستاید، چون نیرو افزود و از قدر شیخ فضل‌الله کاست. شاه دستور داد زیان بانک پرداخته شود و به علما کاری نباشد.