برو به محتوا
شیر و خورشید، نشان تاریخی ایران

گاهنامهٔ مشروطه

جنبش مشروطه

عزل عین‌الدوله و انتصاب مشیرالدوله به صدارت عظما

هجری شمسی

شاهنشاهی

۷ مرداد ۲۴۶۵

میلادی

۲۹ ژوئیه ۱۹۰۶

رویداد اصلی مشروطیتدربار و ساختار قدرت

این ورقه بخشی از بست‌نشینی گسترده اصناف و تجار در باغ سفارت بریتانیا است. عزل عین‌الدوله میوهٔ مستقیم بست سفارت و هجرت قم بود؛ بدون آن فرمان مشروطه صادر نمی‌شد.

خلاصه

در پی فلج شدن کامل امور کشور، تعطیلی بازار و تداوم بست‌نشینی هزاران بازاری در سفارت بریتانیا، مظفرالدین‌شاه استعفای عین‌الدوله را پذیرفت و میرزا نصرالله خان مشیرالدوله نایینی را به صدارت برگزید تا راه مصالحه با ملت هموار شود.

زمینه

فلج شدن کامل امور بازرگانی و اداری کشور، اعتصاب سراسری بازار تهران و ناتوانی قوای قزاق در سرکوب تحصن سفارت و هجرت قم. کسروی می‌نویسد شاه روز ششم مرداد (هفتم جمادی‌الثانیه) عین‌الدوله را برداشت و جای او را به مشیرالدوله سپرد.

چه رخ داد

۱. استعفای اجباری عین‌الدوله

مظفرالدین‌شاه پس از مشورت با رجال دربار دریافت که با حضور عین‌الدوله امکان مصالحه وجود ندارد. شاه استعفای صدراعظم را پذیرفت و میرزا نصرالله خان مشیرالدوله نایینی، وزیر امور خارجه را به صدارت عظما برگزید. کسروی کناره‌جویی را رویه‌کاری می‌داند نه تسلیم کامل دربار. اندیشه آن بود که عضدالملک و حاج نظام‌الدوله به قم روند، علما را بازگردانند، و به دیگر درخواست‌ها گردن نگذارند. مردم دست برنداشتند.

۲. تلگراف تبریز و کینهٔ ولیعهد با عین‌الدوله

کسروی می‌گوید محمدعلی‌میرزا با کوشندگان همآوازی نمود نه از درد مشروطه: چون عین‌الدوله خواسته بود او را از ولیعهدی بردارد، کینه داشت و فرصت جسته برانداختن صدراعظم را می‌خواست. علما را به تلگرافخانه فرستاد. تلگراف تبریز به شاه، وعده‌های پوچ پس از عبدالعظیم و شلیک به طلاب را پیش کشید:

«طلاب علم وذریهٔ رسول را هدف گلوله سرباز کردند مسجد و معبد اسلام و خانه خدا را مثل قلاع اشرار و متمردین محاصره نمودند ببام مساجد سرباز و قراول گذاشتند نان و آب بروی علماء اسلام بستند»

شاه همان روز به علمای تبریز و به ولیعهد پاسخ داد که مشیرالدوله برای معاودت علما روانه شده. کسروی می‌نویسد چون خواست محمدعلی همین بود دیگر خاموش گردید.

۳. آغاز مذاکرات دولت جدید با نمایندگان ملت

مشیرالدوله بلافاصله باب گفتگو با متحصنان سفارت و علمای قم را گشود و تضمین‌های لازم را برای حفظ امنیت مهاجران و تدوین فرمان مجلس ارائه داد. بستیان به این دو کار بس ننمودند و از بهبهانی در قم پاسخ گرفتند که سخن فرستادگان دربار را نپذیرند.

پیامد

برکناری عین‌الدوله بزرگ‌ترین مانع اجرایی مشروطیت را از میان برداشت و صدور فرمان را تسریع نمود. کسروی می‌گوید دربار در نگه داشتن خودکامگی هنوز پافشاری نشان می‌داد.

سال‌شمار

  1. ۶ مرداد ۱۲۸۵

    شاهنشاهی ۶ مرداد ۲۴۶۵

    میلادی ۲۸ ژوئیه ۱۹۰۶

    عزل عین‌الدوله و صدارت مشیرالدوله

    کسروی: ۶ مرداد / ۷ جمادی‌الثانیه. خادم روز بعد را نیز ثبت کرده است.

داوری منابع

احمد کسروی — تاریخ مشروطهٔ ایران
گفتار دوم؛ برافتادن عین‌الدوله

کسروی عزل عین‌الدوله را نتیجهٔ بست سفارت و کوچ قم می‌نویسد. نخستین عقب‌نشینی دربار در برابر خواست متحصنان است، نه پایان کار.

دوره

پادشاه

کسان

  • عبدالمجید میرزا عین‌الدولهصدراعظم آغاز جنبش؛ سپس فرماندهٔ سپاه دولتی بر تبریز

    تسلیم استعفانامه به شاه پس از شکست راهبرد سرکوب و انزوای مطلق سیاسی.

  • میرزا نصرالله خان مشیرالدوله نایینینخستین صدراعظم مشروطه و سازمان‌دهنده انتقال قانونی قدرت

    پذیرش مسند صدارت عظما و آغاز مذاکرات مستقیم با بست‌نشینان و علمای قم.

  • مظفرالدین‌شاهشاه فرمان و قانون اساسی

    پذیرش عزل صدراعظم مستبد و امضای فرمان صدارت مشیرالدوله.