بست شاه عبدالعظیم و خواست عدالتخانه

دو سید با همراهی تجار و طلاب به حرم شاه‌عبدالعظیم رفتند. خواست نخست خرد بود: علاءالدوله، ظفرالسلطنه، نوز، تولیت، گاریچی، تمبر. باغ میکده سطر مشورت‌خانهٔ ملی را به فهرست دوخت. مظفرالدین‌شاه دستخط عدالتخانه داد. مهاجران به شهر بازگشتند. مردم چراغانی کردند. عین‌الدوله کمیسیونی از درباریان گذاشت تا عدالتخانه را به اداره‌ای بی‌دندان بدل کند. نطق احتشام‌السلطنه در همان مجمع، که مشروطه را به نام خواند، در دربار پیچید و کمیسیون را ترساند. وعده ماند و نهاد نیامد.

طباطبایی چون دید دستخط به دیوان نمی‌رسد، نامه نوشت. متن نامه را در ورقهٔ جدا آورده‌ایم. جان نامه این است که ظلم حکام اندازه ندارد، دختران قوچان فروخته شده‌اند، و تنها مجلس عدالت که شاه و گدا در آن برابر باشند مملکت را از طمع روس و انگلیس نگاه می‌دارد. عین‌الدوله نامه را توقیف کرد. همزمان سپهدار تنکابنی حکومت نظامی گذاشت و رشدیه و مجدالاسلام را به کلات فرستاد. ناصرالملک از فرنگ به طباطبایی نامه نوشت که ملت را برای مشروطه ناآماده می‌بیند. منبر پاسخ این نامه‌ها بود. شیخ محمد واعظ را خواستند بگیرند. مسجد جامع پر شد. سید عبدالحمید تیر خورد. فردای خون، علما به قم رفتند.

فرمان گمرکی ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ بازار را به نوز شناساند. عکس بالماسکه منبر تاسوعا را گرم کرد و خوابید. مکتوب حبل‌المتین دختران قوچان را ناموس ملی کرد. فلک مجتهد کرمان دو سید را یکصدا کرد و شیخ فضل‌الله را جدا. گورستان بانک استقراضی شهر را دو هفته پیش از چوب قند شوراند. راپرت رشدیه علاءالدوله را به فلک تجار خواند تا بازار به علما برگردد. مسجد شاه و چماق امام جمعه همان شب را به خروج ۲۳ آذر رساند. این‌ها شاخه‌های جدا نیستند؛ همه به زاویهٔ عبدالعظیم می‌ریزند.

لوایح ۵ و ۸ دی به بهبهانی و طباطبایی، از شریف کاشانی، رهبران اسمی را تهدید کرد که عرایض خرد بس است. دستخط شاه عدالتخانهٔ دولتی را برای اجرای شرع در همهٔ ولایات خواست و کتابچه را به خود دیوان سپرد. اگر متحصنین مجلس شورای ملی می‌خواستند، پاسخ ناچار روشن می‌شد. خواست گنگ، فرمان گنگ آورد. تهدید قتل دو سید از سوی مساوات، و دو عریضهٔ تهدید به کالسکهٔ شاه، نشان داد بست مستعد خون بود ولو در این نوبت خونی نریخت.

کمیسیون نظامنامه و جلسهٔ ۸ اردیبهشت آخرین کوشش درون دربار بود. احتشام گفت امروز به رضا بدهید آنچه را فردا به زور می‌گیرند. شاه او را به مرز عثمانی فرستاد و خود در ۲۴ اردیبهشت سکته کرد. بست عبدالعظیم اینجا تمام نمی‌شود. نامه، تبعید، نامهٔ ناصرالملک و شهادت سید عبدالحمید حلقه‌های همان زنجیرند. هجرت کبری و بست سفارت انگلیس ادامهٔ همین شکست وعده است.

کسروی بست عدالتخانه و هجرت صغری را یک داستان می‌داند. آغاز را همدستی دو سید می‌شمارد. طباطبایی گفت:

«اگر جناب آقا سید عبدالله مقصود را تبدیل کنند و غرض شخصی در کار نباشد من همراه خواهم بود.»

بهبهانی پاسخ داد:

«همان آقای طباطبایی با من باشد مرا کافی است، شیخ عبدالنبی که قابل و داخل آدمی نیست. حاجی میرزا ابوطالب هم اگر مخالفت نکند مرا بس است. اما حاجی شیخ فضل الله این ایام گرم عین‌الدوله است چند روز دیگر او هم مأیوس خواهد شد.»

کسروی کسانی را که مشروطه را به دهان علما می‌اندازند خوار می‌شمارد.

کوچندگان را چنین می‌آورد: بهبهانی، طباطبایی، حاج شیخ مرتضی، صدرالعلماء، سید جمال‌الدین افجه‌ای، میرزا مصطفی، شیخ محمد صادق کاشانی، شیخ محمد رضای قمی، سپس طلبه‌های صدر و دارالشفا. دو هزار تن. هزینه با حاج محمدتقی بنکدار و حاج حسن. براون سی هزار تومان؛ چهارصد تومان سالارالدوله به طباطبایی. شیخ مهدی از پدر برید. سفیر عثمانی میانجی هشت خواست شد: گاریچی، حاج میرزا محمدرضا، تولیت خان مروی، عدالتخانه، قانون اسلام، نوز، علاءالدوله، تومانی ده‌شاهی. عین‌الدوله گفت بازگشت موقوف به مقدمات دو سه روزه است.

شب ۲۰ دی چهار نماینده در خانهٔ صدر ماندند. زنان گرد کالسکه فریاد زدند:

«ما آقایان و پیشوایان دین را میخواهیم... عقد ما را آقایان بسته‌اند، خانه‌های ما را آقایان اجاره میدهند... ای شاه مسلمان بفرما رؤسای مسلمانان را احترام کنند... ای پادشاه اسلام اگر وقتی روس و انگلیس با تو طرف شوند شصت کرور ملت ایران، بحکم این آقایان جهاد میکنند...»

شاه گفت علما را تا فردا به شهر آورند وگرنه خود می‌رود. آدینه ۲۲ دی کالسکهٔ شش‌اسبه. مردم «زنده باد ملت ایران» گفتند؛ کسروی از تاریخ بیداری این را نخستین بار می‌داند. شاه در گلستان عدالتخانه را آرزوی خود خواند و از سرای بانک گله کرد. طباطبایی گفت به مشیرالدوله و مشیرالسلطنه نامه نوشته. یک ماه. جزئیات روزشمار در هجرت صغری همان است.