صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه

مظفرالدین‌شاه در بستر بیماری فرمان تأسیس مجلس را امضا کرد. کسروی روز یکشنبه سیزدهم مرداد را برابر چهاردهم جمادی‌الثانیه می‌نویسد، روز زایش شاه. بستیان به نام دلبستگی به شاه در سفارت چراغان کردند. چون فرمان را چاپ کرده به دیوارها چسبانیدند، کوشندگان آن را نپسندیدند و چاپ‌شده‌ها را از دیوارها کندند: نام توده روشن نبود و جمله‌ها دوپهلو می‌نمود. هجرت کبری علما به قم هنوز برقرار بود. دربار می‌خواست با عبارتی دوپهلو هم سفارت را خالی کند هم قم را. متحصنان این را فهمیدند.

«جناب اشرف صدر اعظم از آنجا که حضرت باریتعالی جل شانه سررشته ترقی و سعادت ممالک محروسه ایران را بکف کفایت ما سپرده و شخص همایون ما را حافظ حقوق قاطبه اهالی ایران و رعایای صدیق خودمان قرار داده لهذا در این موقع که رأی و ارادهٔ همایون ما بدان تعلق گرفت که برای رفاهیت و امنیت قاطبه اهالی ایران و تشیید و تأیید مبانی دولت اصلاحات مقتضیه بمرور در دوائر دولتی و مملکتی بموقع اجراء گذارده شود چنان مصمم شدیم که مجلس شورای ملی از منتخبین شاهزادگان و علماء و قاجاریه و اعیان و اشراف و ملاکین و تجار و اصناف بانتخاب طبقات مرقومه در دارالخلافه طهران تشکیل و تنظیم شود که در مهام امور دولتی و مملکتی و مصالح عامه مشاوره و مداقه لازم را بعمل آورده و بهیئت وزرای دولتخواه ما در اصلاحاتی که برای سعادت و خوشبختی ایران خواهد شد اعانت و کمک لازم را بنماید و در کمال امنیت و اطمینان عقاید خود را در خیر دولت و ملت و مصالح عامه و احتیاجات قاطبه اهالی مملکت بتوسط شخص اول دولت بعرض برساند که بصحه همایونی موشح و بموقع اجراء گذارده شود بدیهی است که بموجب این دستخط مبارک نظامنامه و ترتیبات این مجلس و اسباب و لوازم تشکیل آن را موافق تصویب و امضای منتخبین از این تاریخ مرتب و مهیا خواهد نمود که بصحهٔ ملوکانه رسیده و بعون الله تعالی مجلس شورای مرقوم که نگهبان عدل ماست افتتاح و باصلاحات لازمه امور مملکت و اجراء قوانین شرع مقدس شروع نماید و نیز مقرر میداریم که سواد دستخط مبارک را اعلان و منتشر نمایید تا قاطبه اهالی از نیات حسنه ما که تماماً راجع بترقی دولت و ملت ایران است کما ینبغی مطلع و مرفه‌الحال مشغول دعاگویی دوام این دولت و این نعمت بی زوال باشند. در قصر صاحبقرانیه بتاریخ چهاردهم شهر جمادی‌الثانی ۱۳۲۴ هجری در سال یازدهم سلطنت ما»

کسروی می‌نویسد شب شانزدهم مرداد (۱۷ جمادی‌الثانیه) نشستی از سران کوشندگان در خانهٔ مشیرالدوله در قلهک برپا شد. در نتیجهٔ آن نشست شاه فرمان پایین را بیرون داد. مردم پذیرفتند و همان روز از سفارت رو به پراکندگی آوردند. خادم دستخط تکمیلی را در ۱۸ مرداد ثبت کرده است. هر دو روایت یک تکمیل‌اند: تصریح منتخبین ملت، و نظام مجلس شورای اسلامی به تصویب منتخبین.

«جناب اشرف صدر اعظم در تکمیل دستخط سابق خودمان مورخه ۱۴ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۴ که امر و فرمان صریحاً در تأسیس مجلس منتخبین ملت فرموده بودیم مجدداً برای آنکه عموم اهالی و افراد ملت از توجهات کامله همیون ما واقف باشند امر و مقرر میداریم که مجلس مزبور را بشرح دستخط سابق صریحاً دایر نموده بعد از انتخاب اجزاء مجلس فصول و شرایط نظام مجلس شورای اسلامی را موافق تصویب و امضای منتخبین بطوریکه شایسته ملت و مملکت و قوانین شرع مقدس باشد مرتب نمایند که بشرف عرض و امضای همایونی ما موشح و مطابق نظام‌نامه مزبور این مقصود مقدس صورت و انجام پذیرد.»

میرزا حسن خان مشیرالملک (پیرنیا) متن فرمان و عفو عمومی را در جمع متحصنان قرائت کرد و شهر تهران غرق در چراغانی و پایکوبی شد.

علما در قم سخن عضدالملک را نپذیرفته بودند. به آگاهی از فرمان آماده بازگشت شدند و در کهریزک گرد آمدند و روز بیست و سوم مرداد به عبدالعظیم درآمدند که فردا روانه شهر گردند. مردم پیشواز بسیار بزرگی کردند و شاه کالسکه‌های دولتی را برای سواری آنان فرستاد. طباطبایی و بهبهانی در میان استقبال ده‌ها هزار نفری مردم وارد تهران شدند.

کسروی در گفتار پنجم می‌ایستد تا بگوید فرمان و گشایش دارالشوری پایان کار نبود. دو سید مردم را شورانیدند و فرمان و مجلس و قانون اساسی را بس دانستند. کارشان را ارجدار می‌خواند و لغزش را در نیاموختن می‌گذارد. تا دیرگاهی روضه در نشست‌ها خوانده می‌شد و انبوه مردم جنبش را رواج شریعت می‌پنداشتند. نواندیشان شعار می‌دادند بی‌آنکه راه را نشان دهند:

«باید میهن خود را دوست داریم، باید در راه آن جانفشانی کنیم، باید با یکدیگر همدست شویم، باید دانش آموزیم ...»

کسروی می‌گوید اینها را می‌گفتند و مردم را به تکان می‌آوردند، بی‌آنکه معنی درست میهن و همدستی را یاد دهند. اگر در آن نه ماه در تهران راهنمایی پیدا می‌شد آینده جز آن می‌گردید که گردید.