ترور میرزا علی‌اصغرخان اتابک اعظم در بهارستان

عصر شنبه ۸ شهریور ۱۲۸۶ (۲۱ رجب ۱۳۲۵ ق)، اتابک اعظم در جلسه علنی مجلس دستخط جدید محمدعلی‌شاه را در همراهی کامل با مشروطیت قرائت کرد و اطمینان داد که با جلب وفاداری شاه، موانع توشیح متمم قانون اساسی برداشته شده است.

قریب سه ساعت از شب گذشته، اتابک به همراه سید عبدالله بهبهانی با چراغ‌های لاله عازم خروج از عمارت شدند. در مدخل تاریک دالان، مردی در پوشش دادخواه پیش آمد و توجه بهبهانی را جلب کرد. همزمان عباس‌آقا صراف تبریزی (جوان ۲۲ ساله و فدایی شماره ۴۱) با تپانچه رولور ششلول سه گلوله به سینه و پهلوی اتابک شلیک کرد. اتابک ساعتی بعد در پارک خود جان سپرد و عباس‌آقا هنگام محاصره با شلیک گلوله‌ای در دهان خویش در دم جان باخت.

حیدرخان عمواوغلی سال‌ها بعد سازمان‌دهی این عملیات را چنین بازگو کرد:

«حوزه مخفی اجتماعیون عامیون تهران که مرحوم حاجی ملک‌المتکلمین و آقا سید جمال واعظ نیز در آن حوزه عضویت داشتند، اعدام اتابک را رأی داده به کمیته مجری فرستادند. کمیته مجری حکم را به هیئت مدهشه (۱۲ تروریست در سه جوخه) تحت ریاست من فرستاد. در کمیسیون تعیین اسلحه، اسلحه رولور تصویب و قرعه به نام عباس‌آقا افتاد. روز جمعه با عباس‌آقا و برادرش به حمام رفتیم و پاکیزه شدیم و فردا بلیت تماشاچیان پارلمان را برایش گرفتیم.»

کسروی مبادلهٔ شعر ترکی میان ملانصرالدین قفقاز و روزنامهٔ آذربایجان تبریز را در پی آمدن و کشته شدن اتابک می‌آورد. قفقاز سستکاری مجلس را دستاویز کرد که جنبش ایران سرسری است. پس از قتل، آذربایجان نوشت دعا مستجاب شد. ملانصرالدین پاسخ داد که یک گل بهار نمی‌آورد؛ توپ و تفنگ و کشتی جنگ و وزارت مالیه کجاست. آذربایجان گفت یواش یواش. کسروی می‌نویسد این شعرها در تبریز شناخته شد و بچه‌ها در کوچه‌ها می‌خواندند؛ نظیر آن را در روزنامه‌های تهران نمی‌بیند.

کسروی در گفتار هشتم سازمان قتل را به نام حیدرخان نمی‌نویسد؛ کارت فدایی از جیب کشنده درآمد و باور چهل‌ویکم بودن عباس‌آقا دل دربار را پر کرد. فردای قتل دارالشوری به ولایات نوشت.

«تلگرافخانه‌های عموم ولایات بحکام و انجمن‌های ایالتی و ولایتی اطلاع بدهند دیروز (۱۱) ماه اتابک اعظم وزیر داخله برای معرفی وزراء جنک و عدلیه حسب‌الرسم بمجلس شورای ملی حاضر شده بعد از انعقاد مجلس دو ساعت از شب رفته در بیرون بهارستان در موقع درشگه نشستن از طرف دو نفر شخص مجهول‌الحال بگلوله رولور مضروب و بفاصله چند دقیقه برحمت ایزدی پیوست قاتل یا رفیق قاتل بلافاصله خود را کشته مجلس شورای ملی باتفاق امناء دولت بجد تمام مشغول تحقیقات است که منشأ این سوء قصد و مرتکبین اصلی آنرا بدست آورد قتل مرحوم اتابک اعظم از ضایعات عظیمه و موجب تأسف و تحسر کلی است امید است کشف منشاء فساد و جزای قانونی مرتکب و شرکاء او در سایه قدرت و سطوت مجلس شورای ملی بسهولت میسر و از برای ملت ایران تشفی عادلانه حاصل شود.»

کسروی این دلسوزی را نابجا می‌خواند. محقق‌الدوله گفت اشخاص خدمتگزار نباید بدین بلا مبتلا گردند. سید محمدتقی هراتی لایحهٔ بازار را خواند که اتابک را «اول مشروطه‌خواه» خوانده بود:

«اکنون که این واقعه بزرگ که قتل این شخص شخیص محترم که صدر اعظم مملکت و اول مشروطه‌خواه و خدمتگزار بدولت و ملت بوده است بظلم و طغیان واقعشده لهذا با کمال احترام استدعا می‌نماییم که جداً مجلس محترم از هیئت وزراء و حکومت شهر قاتل و محرک این عمل شنیع را خواسته مجازات قانونی دهند والا ما اصناف شما وکلای محترم را آسوده نخواهیم گزاشت»

جنازه دو روز روی خاک ماند؛ شهربانی شبانه با خواری دفن کرد. شنبه ۱۵ شهریور نزدیک دو هزار تن سر خاک آمدند. در تبریز قلیج‌آقا با شمشیر آخته به بازار رفت. ختم ۲۸ شهریور در مسجد میدان مقصودیه. چهلم یکشنبه ۱۳ مهر؛ حبل‌المتین جمعیت را صد هزار تخمین زد. نمایش درباریان در انجمن خدمت است.