جنبش مشروطه
تصویب امتیازنامه دوازدهگانه تأسیس بانک ملی ایران
شاهنشاهی
۲۸ دی ۲۴۶۵
میلادی
۱۸ ژانویه ۱۹۰۷
خلاصه
امتیازنامه تأسیس بانک ملی مشتمل بر دوازده فصل در مجلس تصویب شد. این چارتر با اعطای حق انحصاری ورود نقره به ضرابخانه دولتی، احداث راهآهن و استخراج معادن، سازوکاری برای استقلال مالی کشور و مهار نفوذ بانک شاهنشاهی بریتانیا تدوین نمود.
زمینه
مجلس شورای ملی برای تحقق استقلال اقتصادی و مهار سلطه مالی بانک شاهنشاهی بریتانیا، نیازمند تصویب چارتر قانونی بانک ملی بود.
چه رخ داد
۱. تصویب امتیازنامه دوازدهگانه بانک ملی
امتیازنامه تأسیس بانک ملی مشتمل بر دوازده فصل در مجلس تصویب شد. این چارتر با اعطای حق انحصاری ورود شمش نقره به ضرابخانه دولتی، احداث راهآهن و استخراج معادن، سازوکاری نبوغآمیز برای مهار استبداد مالی بانک شاهنشاهی تدوین نمود.
۲. کسروی: بودجه پیش از وام؛ تلگراف بهبهانی
کسروی مینویسد تبریز پیشتر گفته بود اول بودجه را درست کنند وگرنه وام بانک ملی تهی میماند: درآمد پانزده کرور و نیم، هزینه بیست و یک کرور و نیم، کسری شش کرور. گمان درباریان را کینهجویی میداند: بازرگانان را به بانک فشار آورند تا سرمایه بسوزد.
در بحران بهمن، بهبهانی تبریز را آرام کرد و امتیازنامه را دو روز پیش موشح شاه خواند:
«بطوریکه تلگراف کرده بودید اقلالعلماء باتفاق جنابان حاجی امین الضرب و حاجی معینالتجار و سایرین در تلگرافخانه حاضر هستیم و همان قسمی که حضرت مستطاب حجةالاسلام آقا سیدمحمد مجتهد الطباطبائی سلمهالله تعالی مرقوم فرمودهاند آنچه شنیدهاید خلاف محض و دروغ صرف است بندگان اعلیحضرت همایونی با کمال مراقبت و نصفت در انتظام امور کافه مردم مملکت نهایت مساعدت و مرحمت را دارند و مخصوصاً با فرط مساعدت در پیشرفت امور مجلس ملی توجهات کامله مبذول میفرمایند چنانچه امتیازنامه بانک ملی را دو روز قبل بشرف امضای مبارک موشح فرمودند که بر حسب خواهش عامه تجار و اهالی این منظور عمده هم صورت وقوع حاصل گشت در این صورت ابداً جای این تصورات نیست و بلکه باید عامه مردم متشکر بوده و امروز در مساعدت با وظایف بانگ ملی کمک نمایند پس بهتر اینست که فوراً با کمال آسایش خیال بر کسب و کار خود رفته منتظر ظهور توجهات کامله ملوکانه و نظم امور عامه باشید (داعی عبدالله الموسوی بهبهانی)»
کسروی دو سید را هنوز خوشگمان میداند. سعدالدوله امتیاز بانک را سرپیچاندن خواند: فردا بیایند و بگویند دو کرور قرض داریم باید بدهید.
پیامد
کارشکنیهای دیپلماتیک بریتانیا برای ناکام ساختن تأسیس بانک ملی ایران آغاز شد.
سالشمار
۲۸ دی ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۸ دی ۲۴۶۵
میلادی ۱۸ ژانویه ۱۹۰۷
تصویب امتیازنامه بانک ملی
تصویب ۱۲ فصل چارتر تأسیس بانک ملی در مجلس شورای ملی.
داوری منابع
بهبهانی در تلگرافی آرامکننده نوشت که امتیازنامهٔ بانک دو روز پیش به مهر شاه رسیده است. کسروی گمان درباریان را این میداند که بازرگانان را به بانک فشار آورند تا سرمایه بسوزد.
بنیانگذاران بانک ملی با گنجاندن انحصار ورود نقره در چارتر، نبض نقدینگی و ارزش پول ملی را در دست گرفتند.
دوره
پادشاه
کسان
- حاج محمدحسن امینالضرببزرگتاجر و رئیس ضرابخانه؛ بانی مجلس وکلای تجار
طراحی ساختار تجاری بانک ملی و تعهد به جذب سرمایههای مردمی.
- سید محمد طباطباییپیشوای روحانی مشروطه در تهران
بررسی فقهی مفهوم انفال در بند صید مروارید و پیشنهاد اعطای تسهیلات عمومی.
- میرزا جوادخان سعدالدولهدیپلمات و وکیل مجلس اول؛ چهرهٔ میانه
دفاع حقوقی از اختیارات مجلس در اداره اموال عمومی و معادن.
- سید حسن تقیزادهرادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت
پشتیبانی از تقدم منافع ملی بر مناقشات فقهی جهت تحقق استقلال مالی کشور.