بست‌نشینی گسترده اصناف و تجار در باغ سفارت بریتانیا

کسروی می‌نویسد دو روز پس از رفتن علما کسانی به قلهک رفتند و از کارکنان سفارت پرسیدند اگر پناهیم راه داده خواهد شد یا نه. سفارتیان گفتند راه داده نخواهد شد، ولی سخت نگرفتند. پسین پنجشنبه بیست و هفتم تیر نخست پنجاه تن کمابیش از بازرگانان و طلبه‌ها به سرای سفارت در شهر رفتند. دولت که مسجد را گرد فرو می‌گرفت، دور سفارت سرباز نگماشت. از روز دوشنبه سی و یکم تیر شماره تا ۸۵۸ تن می‌بود؛ سه روز دیگر تا پنج هزار رسید؛ چهار روز دیگر تا سیزده هزار بالا رفت و بازارها یکبار بسته گردید. سپس شماره بیش از چهارده هزار شد. در نامه‌ای که کسروی دیده می‌نویسد:

«قریب پانصد خیمه بلکه بیشتر زده شده تمام اصناف حتی پینه‌دوز و گردوفروش و کاسه بند زن که اضعف اصنافند در آنجا خیمه زده‌اند...»

حاج محمدتقی بنکدار سررشته‌دار آشپزخانه بود. بیش از ده دیگ بزرگ آبگوشت و پلو می‌پختند. هزینه را بازرگانان و پیشه‌وران از کیسهٔ خود می‌دادند.

هزینه‌های هنگفت طبخ روزانه خروارها برنج، گوشت و تأمین چادرها و روشنایی توسط پنج کلان‌تاجر مشروطه‌خواه (حاج محمدحسین امین‌الضرب، حاج محمدتقی معین‌التجار بوشهری، حاج محمداسماعیل مغازه، میرزا محمود اصفهانی و ارباب جمشید جمشیدیان زرتشتی) ضمانت و پرداخت گردید. کسروی انتظام را از کتاب آبی می‌ستاید: رفتارشان بسیار ستوده و بسامان می‌بود و کسانی که گمان آشوب‌طلبی می‌رفت به میان راه نداده بودند.

روزهای نخست، از ترس جان، خواست‌ها از راه گرانت داف چنین باز نموده شد:

«اول – معاودت علمای مهاجرین بطهران. دوم – اطمینان بر اینکه احدی را بهانه نخواهند گرفت و شکنجه نخواهند کرد. سوم – امنیت مملکت، چه امروز کسی دارای مال و جان خود نیست. چهارم – افتتاح عدالتخانه که از طبقه علماء و تجار و سایر اصناف برای رسیدگی در مرافعات شرکت در او داشته باشند. پنجم – قاتل دو سید بزرگوار را قصاص نمایند.»

پاسخ دولت سر بالا بود: آقایان به اختیار خود عازم عتبات شده‌اند؛ مملکت در کمال امنیت است؛ سالهاست عدالتخانه باز است و شعاع‌السلطنه رئیس دیوانخانه است؛ کسی کشته نشده که قصاصش لازم آید. تا این پاسخ رسد حال دیگر شده بود. زبان‌ها به خواستن مشروطه باز شده بود. خواست دوم:

«اول – بازگشت علمای اعلام دوم – عزل شاهزاده اتابک سوم – افتتاح دارالشوری چهارم – قصاص قاتلین شهدای وطن پنجم – عودت مطرودین (رشدیه و دیگران)»

تحصیل‌کردگان فرنگ، دیپلمات‌های اصلاح‌طلب نظیر صنیع‌الدوله و منشیان ایرانی سفارتخانه نظیر حسینقلی‌خان نواب شب‌ها برای سران اصناف و طلاب جلسات آموزش سیاسی برگزار می‌کردند. کسروی می‌گوید در آن چند روزه کسانی به مردم معنی آزادی و مشروطه و پارلمان را تا یک اندازه فهمانیده بودند. گزارش وکیل‌الدوله به دربار گواه این دگرگونی است:

«حکایت ازدحام مردم در سفارت ساعت به ساعت در تزاید و رسوایی و افتضاح بالا گرفته است و هر شب درس قانون می‌خوانند و همه اهل پلتیک و قانون شده‌اند و حرف‌ها می‌زنند که انسان مات می‌ماند. مثلاً می‌گویند معنی تحت‌اللفظ شاه این است: نماینده ملت، و در صورتی که ملت کسی را نخواسته باشد، آن شخص را در هیچ دولتی نماینده نخواهند شناخت.»

عین‌الدوله برای شکستن تحصن، میرزا اسماعیل‌خان ممتازالدوله را مأمور تدوین آیین‌نامه عدالتخانه کرد. این متن که در روزنامه ایران چاپ شد صرفاً ساختار اداری وزارت عدلیه را تغییر می‌داد. متحصنان با خشم نسخه‌های روزنامه را پاره کردند و اعلام نمودند که دوران فریب با عدالتخانه سپری شده و تنها به تأسیس مجلس شورای ملی رضایت خواهند داد.